Bilgi Çağında Belediyecilik Anlayışı ve Belediye Hizmet Binalarının Dönüşümü
Belediyelerin nitelik ve niceliğini düzenleyen kanunlar, belediyeleri, yapı, işleyiş ve program açısından dönüştürmüş ve belediye işlevlerine ev sahipliği yapan hizmet binalarının tasarımını doğrudan etkilemiştir. Türkiye’de 1930-1984 yılları arasında yürürlükteki kanun, “Belediye” ifadesi kullanılırken, 1996 yılından sonra, bu ifade yerini “Hizmet Binası”na bırakmış ve bu binaların ihtiyaç programlarında değişiklikler meydana gelmiştir. Belediye hizmet binaları artan bir şekilde kamusal erişilebilirlik ve şeffaflık beklentisi altında evrilmiş ve sosyal bir cazibe merkezi haline gelmiştir. Bu değişim, belediyelerin toplumla iletişimini güçlendirmeyi ve hizmet sunumunu daha etkin hale getirmeyi kolaylaştırma amacını taşımaktadır. Araştırmalar, bu binaların daha açık ve katılımcı bir yapıya evrildiğini ve halkın sosyal etkileşimini teşvik etmek için tasarlanmaya başladığını göstermektedir. Geçmişte sadece idari hizmetlerin verildiği belediyeler, günümüzde program değişikliğine bağlı olarak sosyal, kültürel ve eğitsel hizmetleri de vermeye başlamıştır. Perçin (2015), araştırmasında, 1930 yılından 2015 yılına dek belediye hizmet binası yarışmalarında ödül alan projeleri mekansal açıdan analiz etmiştir. Bu analizler sonucunda yazar, günümüzdeki belediye kavramının ve belediye binalarının kamusal ve yarı kamusal mekan kurgularının bir “buluşma ve sosyalleşme mekanı” olarak ele alınması gerekliliğini vurgulamıştır. Ortak mekanlar, belediye hizmet binası ihtiyaç programlarında, gün geçtikçe çeşitlenmekte ve belediye binalarında halkın sosyo-kültürel katılımını teşvik edecek biçimde kurgulanmaya başlamıştır.  Bu sayede, halkın ortak mekan kullanım pratiklerinin bir kamu binası bünyesine kayması teşvik edilmekte; devlet-halk iletişimi artırılmaktadır. Hizmet binasının bir çekim merkezi haline gelmesi arayışı, aktivite temelli mekanlar, sınırların bulanıklaşması, şeffaflık, sürdürülebilirlik ve dış-iç ve mekanlar arası görsel ilişkinin sağlanmasını tasarımda öncelikli hale getirmektedir. Bilgi toplumuna entegrasyonunda belediye hizmet binalarının tasarımında göz önünde bulundurulan mekansal özellikler sonraki bölümde tartışılmıştır. 

Belediye Hizmet Binalarının Mekansal Özellikleri
Bilgi toplumu belediye hizmet binalarının ihtiyaç programı incelendiğinde karma işlevlerden oluştuğu görülür. Çamaş (2000), ihtiyaç programını oluşturan işlevsel birimleri, “belediye başkanı ve meclis üyelerinin kullanacağı ofisler ve meclis salonu, müdürlük ofisleri, halk ile sürekli iletişimi olan müdürlükler (gelir müdürlüğü vb.), halkın belli bir bölümüne hizmet veren müdürlükler (imar müdürlüğü vb.), diğer kamu işleri (itfaiye müdürlüğü), mahkeme salonları, arşiv ve sicil odaları, giyinme ve dinlenme odaları, teknik hacimler, düşey ve yatay sirkülasyon elemanları, lobiler ve diğer gereksinimlere göre şekillenen ek birimler” şeklinde incelemiştir. Perçin (2015) ise belediye hizmet binalarının mimari programını oluşturan mekansal bileşenleri dört ana bölüm altında sınıflandırmıştır. Bu bölümler, “başkanlık makamı”, “meclis salonu” “birim müdürlükleri” ve “ortak mekanlar”dır.  

Başkanlık makamı, konumu ve mimarisi, halkın belediye binaları ile ilişkisini kurmak ve katılımcılığı artırmak açısından önemli rol oynar. Başkanlık bölümünün ve halk girişinin ayrı veya farklı ele alınması ve bina içi sirkülasyon alanlarının nasıl tasarlandığı işleyiş açısından büyük önem taşır. Geçmişte halk ile mesafeli ve hiyerarşik bir ilişkisi bulunan bu bölümün anıtsal iç mimari öğelerden oluşan düzenlemeleri yerlerini modern ve samimi çözümlere bırakmaktadır (Çamaş, 2000). Başkanlık makamının cephedeki sembolik ifadesi giderek daha az vurgulu hale gelmekte; güvenlik kaygısı ile başkanlık makamının izole edilmesi, halk tarafından ulaşılabilirliğini azalttığından anlayış olarak terkedilmeye başlanmaktadır.  

Belediye meclisi, halk tarafından seçilmiş bir organizasyon olduğundan demokratik yerel yönetimi sembolize eder. Demokrasiyi temsilen mimari bir dil olarak geçirgenlik, şeffaflık unsurunun kullanımı önem taşır . Belediye hizmet binasının temsil değeri en belirgin olan öğesi olarak meclis salonunun cephedeki yeri ve şekli bu bakımdan ele alınmaktadır. Günümüz belediyelerinde meclis salonunda şeffaflık, geçirgenlik, eşitlik vb. sembolik anlatımlar ön plana çıkmaktadır (Perçin, 2015).

Birim müdürlükleri, belediyenin halka sunmakla sorumlu olduğu, idari, teknik, sosyal ve mali hizmetlerin verildiği bölümlerdir. Bu birimler, mimari yerleşim planının büyük bölümünü oluştururlar. Birim yerleşim planlarının hücre veya açık tip ofis şeklinde düzenlenmesi, iş akışı, denetlenebilirlik ve şeffaflık açısından önem taşımaktadır. Değişen belediyecilik anlayışına paralel olarak, birim müdürlükleri, belediyenin halk ile diyaloğunu kolaylaştırıcı, açık planlı ve davetkar mekanlar haline gelmiştir. Vischer (2008)’e göre, çalışma ortamlarının açık planda düzenlenmesi, kullanıcılar arası iletişime izin vermesi ve gayri  resmi ve hızlı şekilde bilgi paylaşımları için ideal bir ortam sunar. Birbirleri ile işlevsel açıdan ilgili olan müdürlükler bitişik olarak ve  halkın geneli ile ilgili işlevlerin, giriş katlar ya da zemin kata yakın kotlarda düzenlenmesi erişilebilirliği destekleyen hususlardır (Çamaş, 2000).  Bununla birlikte, çalışma ortamında, kullanıcılar arasında ek fiziksel engeller olmaması sosyal etkileşimi kolaylaştırmaktadır. Bu açıklığın sadece plan düzleminde değil, katlar arası boşluklar vasıtası ile düşey düzlemde de görsel bağ sağlaması iletişimi artıran özelliklerden biridir (Wagner ve Watch, 2017). 

Ortak mekanlar, belediyecilik anlayışının değişimi ile çok farklı programlara da ev sahipliği yapacak biçimde şekillenen en önemli bölümlerden biridir. Kamu hizmet binalarında, departmanlar arası geçişliliğin ve ortak kullanımın sağlanmasının ve teknoloji destekli, enerji etkin ve esnek yapıda ortak mekanların kurgulanmasının, paydaşlar arası etkileşimi artırdığı ve iş birliğini geliştirdiği kanıtlanmıştır  (Sanoff, 2010). Belediye hizmet binaları, diğer kamu binalarına göre halk tarafından daha aktif kullanılan mekanlar olmaları nedeniyle kullanıcı ile olan iletişimi diğer kamu kurumlarına göre daha fazladır. Ortak mekanlar da belediye-halk diyaloğunu artıran, iletişimi kolaylaştırıcı alanlar olarak kurgulanmaktadır. Ortak mekanlar, belediye hizmet binası programlarına kentliye hizmet odağıyla çeşitli biçimlerde dahil edilir (Perçin, 2015). Belediye hizmet binalarında iç işleyişe bağlı idari kullanımlar ile halka açık sosyal kullanımların kat ve kotlara göre uygun dağılımı, kamusal yaşamın canlı tutulması yanında yakın çevrenin hem gündüz hem de gece yaşamasına olanak sağlamaktadır. Kamu mekanlarının ticaret-rant mekanları içermesi, halka açık kullanımları ile açık sinema, tiyatro, kütüphane, kafe ve mağaza gibi insanları bir araya getiren işlevler ile donatılması amacına uygun düşmektedir (Çamaş, 2000). Buna örnek olarak gösterilebilecek modern belediyecilik anlayışına uygun biçimde şekillenen Het Kielzog Cultural and Municipal Complex belediye binası, içinde hizmet binasının yanı sıra tiyatro, sanat merkezi ve  kütüphane gibi işlevlere de ev sahipliği yapmaktadır. Belediye binası, kütüphane, sanat merkezi ve tiyatro işlevlerinin tek bir kamu binasında toplanması, şehir merkezindeki işlevsel çeşitliliği artırmış ve şehir planlamasına da olumlu katkıda bulunmuştur (URL 1) (Resim 1, Resim 2).

Perçin (2015)’e göre, belediye hizmet binaları, geçmişte tek yapı tipi iken günümüzde genel olarak parçalı hale gelmiştir (Şekil 3, Şekil 1). Belediye sınırları muğlaklaşmakta ve halkı içeriye davet etme eğilimi göstermektedir. “Avlu” öğesi, giderek, bina içinde birimler ve bireyler arası iletişimi kolaylaştırıcı bir “galeri” öğesi halini almaktadır. Geçmiş örneklerde, belediye hizmet binaları insan ölçeğinden uzak ve belediye meydanlarının kullanıcısı ile iletişimi zayıfken; yeni örneklerde bina oranlarının insan ölçeğine yaklaştığı, yere yakın hale geldiği ve kentli ile iletişiminin şeffaflaştığı gözlemlenmektedir (Perçin, 2015). 

Bu çerçevede çalışmanın sonraki bölümünde, şeffaf ve katılımcı belediyecilik anlayışını sembolize eden ve gelecek tasarımlara esin kaynağı teşkil edecek güncel örneklerden oluşan bir proje seçkisine yer verilmiştir.

Proje Seçkisi
Alkmaar Belediye Binası, Proof of the sum, 2018 

Alkmaar Belediyesi Hollanda’nın en yenilikçi belediyesi olma hedefi doğrultusunda çalışma prosedürlerini değiştirmiş; sabit görev alanlarına sahip ve kendi ekipleriyle çalışan departmanlarını, sürekli değişen, yetkinliklere ve bireysel sorumluluklara dayalı takımlara dönüştürmüştür. Belediye çalışanları, sorumluluk alabilen, iş birliğine dayalı bir şekilde hem meslektaşları hem de ortaklarıyla etkili bir şekilde çalışabilen, vatandaşlarla, toplum merkezleriyle ve girişimcilerle proaktif bir şekilde etkileşime giren bireyler olarak konumlanmaktadır. Belediye binasının mekanla ilgili olarak gelişim planı da bu değişime paralel olarak verimli ve etkili bir çalışma biçimini teşvik eden, organizasyonun kimliğini yansıtan ve güçlendiren esnek, sürdürülebilir bir çalışma ortamı yaratmak üzerine şekillenmiştir. Alkmaar’da mekansal bütüncüllüğü vurgulamak ve düşeyde bölünmeyi hafifletmek için, farklı katları birbirine hem görsel hem de fiziksel olarak bağlayan galeri boşlukları oluşturulmuştur. Bu boşluklar tasarımın merkez noktalarını teşkil ederler.  Bu alanlarda belediye personeli ile kentlilerin, iş birliği ve bilgi akışı içerisinde birlikte çalışmaları ve temas kurmaları amaçlanmıştır (Resim 4, Resim 5, Resim 6, Resim 7, Resim 8).

Merkezi galeri boşluklarının etrafında yeni oluşacak bir proje grubunun çalışabileceği ve organize edebileceği toplantı alanları, bireysel çalışmak isteyen kullanıcıların mahremiyet sağlayabileceği mekanları çevrelemektedir. Büyük merdivenler, asma katların çevresinde Alkmaar Akademi’nin bulunduğu dördüncü kata ulaşmaktadır. Akademi eğitim programı, çeşitli öğrenme ve eğitim alanlarına olanak sunmaktadır. Büyük bir eğitim alanından, küçük grupların çeşitli konular üzerinde çalışabileceği küçük ara odalara kadar değişen mekanlardan oluşmaktadır. Bir sonraki asma kata mütevazı bir merdiven, farklı büyüklüklerde gruplara hizmet verebilen toplantı merkezine ulaşım sağlamaktadır. Asma katların etrafındaki dinamikler ve aktivite, bitişik çalışma katlarında huzur ve mahremiyet ile keskin bir tezat oluşturmaktadır (URL 3).

Önemli şehir ofis işlevleri, kat planlarında merkezi olarak konumlandırılmış ve tüm organizasyon için görünür hale getirilmiştir. Üçüncü kattaki ağ kafenin yanında, BT, İK ve kurum ile ilgili soruları olan tüm çalışanlar için hizmet masası yer almaktadır. Alkmaar İletişim Merkezi, dairesel çağrı merkezi olarak dördüncü katta merkezi bir konumda bulunmaktadır. Kendi hizmetlerinin kalitesi konusunda farkındalık yaratmak için herkes tarafından açıkça görülebilmesi amaçlanmıştır (URL 3).

Deventer Belediye Hizmet Binası, Neuteings Riedijk Architects, 2016
Deventer’deki yeni belediye binası, eski tarihi belediye binasını ve yeni belediye ofislerini birleştiren bir komplekstir.  Belediye binasının tasarımı, Deventer’in tipik kentsel geleneğiyle uyumlu olarak, bahçeler ve meydanlar arasındaki bağlantıları sağlamak amacıyla dar sokaklar, geçitler, yollar ve kapılarla birbirine bağlanan bir düzenlemeye sahiptir. Bina, açık avlu ve kapalı bir iç meydan olmak üzere iki yeni kamusal meydan etrafında düzenlenmiştir. Bina içindeki merkezi salon, vatandaşların, ziyaretçilerin ve çalışanların bir araya gelebileceği davetkar, iş birliği ve iletişimi teşvik eden bir alan olarak işlev görmektedir.  Zemin kat seviyesinde, bina, şehrin en önemli iki meydanını birbirine bağlayan yeni bir sürekli geçiş yolu oluşturur; bu yol, Grote Kerkhof Meydanından başlayıp, açık avlu ve kapalı merkezi salon aracılığıyla Burseplein’e ulaşır ve ana Brink Meydanında son bulur. Bu geçidin dikine konumlandırılan ikinci bir yürüyüş yolu, şehir merkezini IJssel nehrinin kıyısı ile bağlar. Her iki yol da kamusal alanlar olup, binanın birinci katında belediye personeli için kapalı bir devre bulunur; bu devre, tüm tarihi yapıları yeni binalarla bağlar ve belediye binasının tüm işlevleri ve departmanları arasında hızlı bir bağlantı sağlar (Resim 9, Resim 10, Resim 11).

Deventer Belediye Binası, Hollanda’nın en sürdürülebilir kamu/hükümet binalarından biri olarak öne çıkmaktadır. Akıllıca bir tasarım, yüksek tavanlar, bol miktarda doğal ışık ve hava kullanımı, mümkün olan en fazla doğal kaynağın optimize edilmesi ve yeşil alanların yanı sıra bir dizi teknik sürdürülebilir önlemin uygulanması, bu yapının çevresel performansını iyileştirmiştir. Büyük pencereler, çatı ışıkları ve yüksek tavanlar, binaya her noktada doğal ışığın girmesini sağlar, bu da verimli bir çalışma ortamı yaratırken aynı zamanda elektrik tüketimini azaltır. Kamusal salondaki eğimli çatı yapısı, doğrudan güneş ışığının içeri girmesini engeller ve binanın aşırı ısınmasını önler. Pencere ve zeminlerdeki havalandırma kanalları ve ızgaralar, taze havanın binaya girmesini sağlar. Bu ısınmış havayı atriyum aracılığıyla dışarıya taşıyarak, fazla ısı verimli bir şekilde kullanılmaktadır. Belediye Binası, BREEAM “Excellent” sertifikasına sahiptir (URL 4). 

Keynsham Civic Center, AHR, 2015
2015 yılında inşa edilen Keynsham Belediye Binası’nda, belediye ofisleri, kütüphane, hizmet noktası, ticari alanlar, yayalaştırılmış alanlar, pazar meydanı ve otoparktan oluşan karma bir mimari program uygulanmıştır. AHR proje ofisi, projenin yer aldığı şehir merkezinin dar ve eğimli alan kısıtlarını değerlendirerek iki yeni yayalaştırılmış cadde ile entegre olan bir bina kümesi tasarlamıştır. Bu düzenleme, alanın yüzde ellisinden fazlasının kamusal alan olarak ayrılmasını sağlamış ve belediye binasının mevcut kentsel dokuya ve kentliye daha iyi entegre olmasına olanak tanımıştır (Resim 12). 

Bath & North East Somerset Council’ın bu binanın yapılmasında öncelikli amacı, enerji tüketimini ve bakım ihtiyaçlarını azaltırken, birinci sınıf belediye hizmetleri sunan ve yüksek kaliteli bir çalışma ortamı sağlayan, verimli, dayanıklı ve esnek bir bina inşa etmektir. Binanın her bir tasarım aşaması, çevresel performansın optimize edilmesi amacıyla düşünülmüştür; bu süreç, bina yönlendirmesi ve formunun mekanik havalandırma ve aydınlatma gereksinimlerini azaltmaya yönelik olarak planlanmıştır. Yenilikçi ahşap, çelik ve beton yapı sistemi, sadece davetkar iç mekanlar yaratmakla kalmamış, aynı zamanda ısıtma ihtiyaçlarını ve inşaat süresini de azaltmıştır.

Projenin ana hedeflerinden biri, belediyenin daha esnek bir çalışma biçimi benimsemesini sağlayarak, ekipler ve departmanlar arasındaki iletişimi, iş birliğini ve verimliliği artırmaktır. AHR ofisi, bu amaca ulaşmak için merkezi bir atriyum etrafında dört kanat düzenlemesi yapmıştır. Bu atriyum, büyük bir sosyal alan ve iki dinlenme alanı içermektedir. Atriyum, binanın kalbi olarak işlev görüp, görsel bağlantıyı artırmakta ve kullanıcıların binada hareket ederken spontane toplantılar yapmalarına olanak tanımaktadır (Resim 13, 14, 15).

Sonuç
Bilgi toplumunda belediye hizmet binalarının, mahalli idareler ve halk arasında bir etkileşim ve iletişim mekanı olarak işlev görmesi ve bu doğrultuda bu bağı güçlendirmeyi kolaylaştıracak hizmet binalarının tasarımı büyük önem taşır. Hizmet binasının bir çekim merkezi haline gelmesi arayışı, binanın fiziksel yapısında bir çekim merkez noktası etrafında şekillenmesi kaygısını beraberinde getirmektedir. Çekim merkezi etrafında yer alacak hususi alanların ve ortak alanların esnekliği ve düzeni öngörülebilir veya beklenmeyen ilişkilerin kurulmasını sağlamaktadır. Sadece yatay düzlemde değil, düşey yönde de sınırların kırılması ve görsel ilişkinin sağlanması, bu mekanların tasarımında ön plana çıkmaktadır.

Çalışmada incelenen örneklerde belediye-halk diyaloğunu artıran mekansal müdahalelerin çok çeşitli olduğu görülmektedir: Belediye hizmet binaları, geçmişte tek yapı tipi iken günümüzde genel olarak parçalı ve geçirgen hale gelmiş; belediye sınırları muğlaklaşarak halkı içeriye davet etme eğilimi göstermekteye başlamıştır.  Çok amaçlı salon, dükkanlar, kreş, kütüphane, tiyatro gibi mekanlar, halka kültürel, sosyal ve eğitsel hizmetler sunan ve belediye-halk diyaloğunu artıran mekanlar olarak yeni belediye hizmet binalarının mimari programlarını genişletmiştir. Halka açık olan kültürel, sosyal ve eğitsel faaliyetlere ev sahipliği yapan ortak mekanlar, insanların kolayca ulaşabilecekleri kotlarda, en kolay erişim düşünülerek konumlandırılmaktadır. Şeffaf yüzeyler, davetkar mekanlar, sürdürülebilirlik, aktivite temelli yapı ve ilham verici atmosfer, belediye hizmet binalarını, kesin sınırları olan, resmi kamu yapısı imajından kurtararak davetkar birer cazibe merkezi haline getirmekte; halk-mahalli idare etkileşimini desteklemektedir. Geleceğin belediye hizmet binalarının, sosyo-kültürel, ekonomik ve teknolojik değişimlere paralel olarak hızlı biçimde evrim geçireceği bugünden bellidir. 

Kaynaklar

• Çamaş, E. (2000). Geçmişten Günümüze Kamu Yönetim–Belediye Hizmet Binalarının Mimari Değişimi, İstanbul Teknik Üniversitesi Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• Perçin, A. (2015). Yarışma ile Elde Edilen Belediye Hizmet Binaları: Kullanıcı ile İletişim ve Kamu İmajı, Gazi Üniversitesi Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
• Sanoff, H. (2010) Democratic Design Case Studies in Urban and Small Town Environments. Retrieved September, 19, 2020.
• Vischer, J. C. (2008). Towards an environmental psychology of workspace: how people are affected by environments for work. Architectural science review, 51(2), 97-108.
• Wagner, J., Watch, D. (2017) Innovation Spaces: The New Design of Work, April 2017.
• URL-1: “Het Kielzog Cultural and Municipal Complex / De Zwarte Hond” 26 Sep 2016. ArchDaily. (https://www.archdaily.com/795882/het-kielzog-cultural-and-municipal-complex-de-zwarte-hond) ISSN 0719-8884, (Son Erişim Tarihi: 18.02.2022).
• URL-2: “Herstal City Hall / Frederic Haesevoets Architecte” 30 Jan 2017. ArchDaily. (https://www.archdaily.com/803249/herstal-city-hall-frederic-haesevoets-architecte), ISSN 0719-8884, (Son Erişim Tarihi: 18.02.2022).
• URL-3: “Alkmaar City Office / Proof of the sum” 23 Sep 2018. ArchDaily. (https://www.archdaily.com/901508/alkmaar-city-office-proof-of-the-sum), ISSN 0719-8884, (Son Erişim Tarihi: 18.08.2021).
• URL-4: “Deventer City Hall / Neuteings Riedijk Architecten” 27 Apr 2016. ArchDaily. (https://www.archdaily.com/786251/deventer-city-hall-neulings-riedijk-architecten), ISSN 0719-8884, (Son Erişim Tarihi: 30.08.2021).
• URL-5: “Keynsham Civic Centre / AHR” 30 Jun 2015. ArchDaily. (https://www.archdaily.com/769317/keynsham-civic-centre-ahr), ISSN 0719-8884, (Son Erişim Tarihi: 01.02.2025).