Türkiye’de özellikle 1950 yılında siyasi, sosyal ve ekonomik sebeplerle iç göç hareketleri başlamış, bunun sonucunda kentleşme hızı artış göstermiştir. Dünya Bankası verilerine göre günümüzde dünya nüfusunun yaklaşık yarısı kentlerde yaşamaktadır; bu oranın 2050’ye kadar üçte ikiye çıkacağı öngörülmektedir. Türkiye’de 2022’de kentsel alanlarda yaşayanların oranı %77 iken, Avrupa’da yaklaşık %75’tir (1). Artış gösteren bu kentleşme içerisinde kullanıcıların, kamusal alanlara yakın konutları tercih etmesiyle mevcut yerleşim alanlarında yapı inşası artmış, bu bölgelerde yer alan tarihi yapılara zarar vermemek için çeşitli koruma yöntemleri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü tarafından belirlenmiştir. Derin kazı yöntemlerinden biri olan top-down sisteminin uygulandığı birçok örnek vardır, bu projelerde tarihi dokunun korunması sağlanmıştır. Top-down tekniğinde rijit yapısı sonucunda deformasyonlar sınırlı gerçekleşmekte, bu da yöntemi tarihi yapıların yakınında uygulanabilir kılmaktadır (2). Kültürel miras projeleri, geçmişten gelen değerleri korumayı amaçlar ve toplum ile yönetimler arasında güçlü bir iş birliği oluşturur (3). Bununla birlikte kültürel mirasın korunması sadece yapılarla sınırlı değildir, kentsel alanlardaki yeşil ve açık alanların da kapsanmasıyla da doğal ve kültürel miras birlikte korunur (4). Bu kapsamın yaygınlaşması ile yeni stratejilerde gelişmeler olmuş, 3D modelleme ve sanal gerçeklik gibi teknolojilerle birlikte koruma değeri taşıyan yapıların incelenmesi ve yapım yöntemleri de geliştirilmiştir (5).

Bu çalışma, tarihi yapıların ve çevrelerinin korunmasında teknoloji destekli inşaat yöntemlerinin yaygınlaştırılmasını amaçlamaktadır. Bu kapsamda, top-down yönteminin Taksim Camii’nde uygulanması; elde edilen fayda ve sonuçlarla ele alınacaktır. Benzer kritik alanlarda bu yöntemin uygulanabilirliğini göstermek, kullanımını artıracak ve bu alandaki araştırmalara katkı sağlayacaktır.

Tarihi Çevrelerde Kültür ve Tabiat Varlıkları 

Geçmişten günümüze ulaşan, dönemin tarihini ve değerini yansıtan birçok yapı vardır. Dünyada şehirler, sosyal, siyasi ve ekonomik etmenler sonucunda kırsal kesimlerden ve çevre ülkelerden göç almış; bu durum nüfus artışına ve yapılaşma ihtiyacına neden olmuştur. Günümüzde yeni yapıların birçoğu, inşaat alanlarının kısıtlı olmasından dolayı kentsel dönüşümle oluşmaktadır; deprem gibi etkenler de bu süreci desteklemektedir. Kentsel dönüşümler genellikle eski yerleşim yerlerinde uygulanmaktadır; İstanbul-Fatih, Balat, Taksim Meydanı ve çevresi, İzmir-Kemeraltı Çarşısı, Ankara-Ulus Tarihi Bölgesi gibi bölgelerde dönüşümler mevcuttur. Bu dönüşümler sırasında, çevrede bulunan tarihi ve kültürel nitelikteki yapıların büyük bir kısmı anıtlar kurulu tarafından koruma altına alınmıştır.

Tarihi değer taşıyan yapılar genel olarak (5);

• 19. yy. sonuna kadar yapılmış olan taşınmazlar,
• Sit alanı içerisinde bulunan kültür varlıkları,
• Önem ve değeri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığınca korunması kararı verilen yapılar,
• Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle, milli mücadele içerisinde tarihi olaylara tanık olmuş yapılar ve Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. 

Tarihi Yapı Çevresindeki Yapılanma ve Kazı 

Günümüzde kentsel dönüşümün yaygınlaşması, inşaat alanlarının darlığı ve eski yerleşim yerlerine yapı inşa etme ihtiyacı sonucunda, yapı çevresinde birçok tarihi ve kültürel öneme sahip yapılara rastlanmaktadır. Bu tür yapıların inşasına başlamak için tarihi çevreye zarar gelmemesi adına anıtlar kurulu ve belediye ile iletişime geçilmesi gereklidir. Çevresel etki varsa, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüklerinden Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporu alınmalıdır (6). Başvuru sonrası Koruma Bölge Kurulu durumu analiz eder, ardından uzman “mimar” koruma projesi hazırlar, kurullardan da izin alındıktan sonra belediye imar açısından uygunluk izni verebilir. Ardından yapım yöntemleri belirlenir ve inşa süreci buna göre ilerler. Yapı inşasında gerçekleştirilen zemin etüdü, yapılarla mesafe gibi kriterlere göre yapım yöntemi seçilir. Süreç boyunca denetimler kurullarca yapılır, yapı tamamlandıktan sonra etkileşim izlenir ve çevredeki koruma altındaki yapıların zarar görmemesi için gelişmiş teknolojiler kullanılır. 

Top-down yönteminin uygulandığı örnekler: Üsküdar Mimar Sinan Meydanı ve Yeraltı Otoparkı, Londra Crossrail Projesi, Berlin Hauptbahnhof Tren İstasyonu ve Taksim Camii’dir.

Üsküdar Mimar Sinan Meydanı ve Yeraltı Otoparkı (İstanbul, Türkiye) 

İstanbul Üsküdar’da yapımı gerçekleştirilen yeraltı otopark projesi, yoğun yapılaşma ve tarihi yapılarla çevrili bir alanda gerçekleştirilmiştir. Toplam 7 katlı olan yapılaşma, 956 araçlık 4 katlı bir yeraltı otoparkından oluşmaktadır. Mimar Sinan Meydanı yapı oturum alanı 10,250 m² ve iksa derinliği 18 metre olan proje top-down yönteminin kullanıldığı hibrit bir kazı ve inşaat sistemi uygulanmıştır. Dayanma yapısı hidrolik freze ile imal edilen diyafram duvarlardan oluşmaktadır (7).

Londra “Elizabeth Hattı” Demiryolu Projesi (Londra, Birleşik Krallık)

İngiltere’deki toplu taşıma yetersizliğinden dolayı başlatılan “Elizabeth Hattı” demiryolu projesi, 118 km’lik hat ve sekiz yeni yeraltı istasyonundan oluşmaktadır. İstasyon yapımında diyafram duvar panelleri uygulanmıştır. Doğu Goslett Yard İstasyonu’nda kesant kazık kullanılarak yukarıdan aşağıya kazı yapılmıştır. Batı istasyonunda ise kazı işlemleri geçici desteklerle hızlandırılmış, şaft alanı içinde top-down sistemiyle uygulanmıştır (8).

Berlin Hauptbahnhof Tren İstasyonu (Berlin, Almanya)

26 Mayıs 2006’da Almanya, Berlin’de açılışı yapılan ana tren istasyonu, Mitte seçim bölgesindeki Moabit semtinde yer almaktadır. İstasyon, farklı toplu taşıma türlerinin birleştiği bir bağlantı noktasıdır. Tren istasyonu çalışmaları aşamalı olarak yürütülmüştür. 1998’de ana yapıya başlanmış, 2005’te tamamlanan tüneller su baskınları nedeniyle bir yıl gecikmiş ve inşa süreci yaklaşık 10 yıl sürmüştür. 90.000 m² alanda, yaklaşık 20 m derinlikte kazılar için 1.500.000 m³ hafriyat çıkarılmıştır (10). Yeraltı demiryolu platformları için top-down yöntemi kullanılmış, böylece üst yapı desteklenmiş ve çevre yerleşim zarar görmemiştir. 227.000 m³ beton, 13.000 ton çelik kullanılmış; 27 metre uzunluğunda ankrajlar ve 180 km eğimli temel ile yeraltı suyu basıncına karşı önlem alınmıştır (10). 

Derin Kazı Yöntemleri ve Top-Down Sistemi  

Arsa kazı alanının dar ve elverişsiz olması, çevresinde tarihi veya koruma altına alınmış özel yapıların olması gibi faktörler inşaat yapımında risk teşkil etmektedir. Bu tür risklerden dolayı birçok yapım yöntemi geliştirilmiştir; Aç-kapa kazı, zemin çivili kazı, destekli kazı, ankrajlı kazı, top-down vb. yöntemler uygulanmaktadır. Bu yöntemlerin seçimi, zemin etütleri sonucunda belirlenen zemin özellikleri, yer altı suyu, çevre ilişkisi, statik ve ekonomik etkenler sonucunda belirlenmektedir.

Aç Kapa Kazı: Yeraltı çalışmalarında, tünel gibi uzun ve dar yapıların inşasında, metro gibi  projelerde kullanılmaktadır (2).

Zemin Çivili Kazı: Genellikle şehir içinde uygulanır. Yol kazılarında, mevcut köprü altlarında kullanılır. Yükü germeli şekilde taşıyarak istinat duvar sistemini destekler (12).

Destekli Kazı: Destek amacıyla kullanılan yöntemdeki asıl amaç, güvenliği arttırmak, çevreye zarar vermemek ve inşaatın sürekliliğini sağlamaktır.  İksa sisteminin önüne kurulan yatay desteklerle iksa sisteminin arkasındaki zemin basıncı tutularak yapılan kazıya destekli kazı denir (2).

Ankrajlı Kazı: Özellikle derin kazı işlemlerinde, zemin kaymalarını engellemek ve çevreye zarar vermemek amacıyla kullanılan bir destekleme yöntemidir. Ankrajlı kazıda, iksa sistemine etkiyen yanal toprak basınçları, ankrajlarla kayma kamasının dışında kalan zemine veya kayaya aktarılır (2).

Top-Down Sistemi

Bu yöntem diğerlerinden ayrılarak, her kazı seviyesinde döşeme ve kiriş betonu atılır. Bu sayede alt döşemeyi yaparken eş zamanlı üst döşeme de yapılabilir.

Top-Down kazı yönteminde “genel olarak” sırasıyla aşağıdaki yollar izlenir (2):

• İlk önce iksa uygulaması yapılır, bunun içerisinde (Diyafram duvar, kesişen kazık vb.)
• İlk kademe kazıları yapılır
• Kazı sonrası ilk bodrum katın döşeme ve kirişlerinin kalıpları çakılarak betonu dökülür
• Birinci katın tamamlanması sonrası ikinci bodrum kat için benzer imalatlar gerçekleştirilir, kazı yapılır ve betonlar dökülür.
• Benzer adımlar projeye göre devam edilir.
• Son olarak binanın temeli inşa edilerek, yapı tamamlanır.

Top down sistemde İlk bodrum kat tamamlandıktan sonra üst katların imalatına başlanabilir. Ancak bu yapıya ek yük getireceğinden, kolon kesitleri büyütülebilir veya sayısı artırılabilir, bu durumda da maliyet ve süreci etkilenmektedir (2). Kazı sırasında kademe kazılarının projeye uygun derinlik ve ano genişliklerinde yapılması gerekir. Aksi takdirde yapı veya çevre hasar görebilir (13).

Top-down yönteminin avantajları (14):

• Yapının üst kısmı ile bodrum kazısının eş zamanlı olarak gerçekleşmesini sağlanarak zamandan tasarruf sağlar.
• Tünelin üst kısmının erken imalatına, eş zamanlı çalışılabilindiği için olanak tanır. Kazı duvarlarının geçici destekleri, kalıcı olarak kullanılır.
• Döşemeler, kazı desteklerini güçlendirilir, bu sayede gerekli ankraj demiri sayısı azalır. 
• Dar inşa alanlarında çalışılabilinir.
• Çevresel kirliliği azaltır.

Top-down yönteminin dezavantajları (14):

• Su izolasyonunda problemler yaşanılabilinir 
• “Tünel duvarlarında dış su sızdırmazlığının sağlanamaması”
• Döşeme ve duvarlar arasında potansiyel su kaçağı riski vardır.
• Çatı, kat ve bodrum döşemelerinde daha karmaşık bağlantılar gerçekleştirilmektedir, hesaplamalar daha yoğun yapılır.

Top-down sisteminin tercih edilme nedenlerinden biri, yer altı tamamlanmadan yer üstü imalatına başlanabilmesidir. 

Taksim Camii ve Top-Down Sistemi  

Şefik Birkiye ve Selim Dalaman tarafından tasarlanan Taksim Camii, İstanbul’un Beyoğlu ilçesinde yer almakta olup, projesi 2016 yılında Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kuruluna sunulmuş, 19 Ocak 2017’de onaylanmıştır. Beyoğlu Belediyesi, Ziraat Bankası ve Vakıflar Genel Müdürlüğünün organizasyonuyla, Sur Yapı’nın bedelsiz yükleniciliğinde inşasına başlanan cami, 28 Mayıs 2021’de açılmıştır (15).

Tasarım sürecinde, caminin yanında bulunan I. Mahmud dönemine ait su deposu dikkate alınarak cephe ve kütle tasarımında tarihi yapıyla uyum gözetilmiştir. TDV kaynaklarına göre, II. Ahmed döneminde başlatılan isale hattı Patrona İsyanı nedeniyle yarım kalmış, I. Mahmud döneminde tamamlanarak 1732’de devreye alınmıştır. Yaklaşık 25 km uzunluğundaki hat, 2730 m³ hacmindeki Taksim su haznesine ve makseme su sağlamaktadır (16).

Mimari Özellikleri  

Arsa alanı 2.482,46 m2 den oluşan camii 16.220 m2’lik toplam inşaat alanıyla inşa edilmiş bir yapıdır. İçerisinde kadınlar ve erkekler için ayrı ibadet alanı, abdest alanları, bodrum ve zemin katlarında salon, sergi salonu, kütüphane ve aşevi mekanları gibi çeşitli ihtiyaçlara da cevap verebilecek bir donanım içerisinde barındırmaktadır. Bununla birlikte 5 bodrum kattan oluşan camii, son 4 katında 10.000 m2’lik otopark kapasitesi ile 165 araca hizmet vermektedir. Taksim Camii’nin stratejik konumu, “tarihi nitelik taşıyan” koruma altındaki komşu yapıya olan yakınlığı vb. sebeplerden ötürü inşa yönteminde top-down sistemi kullanılmıştır.

İnşa Yöntemi 

Projede 50 bin 500 metreküp hafriyat, 20 bin 500 metreküp betonarme betonu atılırken, 3 bin ton betonarme çeliği kullanıldı. 7 bin 500 metre fore kazık, 310 ton yapısal çelik imalatı yapılmıştır (20). Taksim Camii’nde “mini” top-down yöntemi uygulanmıştır, bunun sebebi yapım yöntemi ve hafriyat alımı top-down yönteminin gerekliliklerini sağlarken zemin güçlendirme ile duvarlarda zemin yapısı sistem bütünlüğü açısından iksa sistem kullanılması yeterli olmuştur. 

İksa sistemi; İnşaat hafriyat kazısında yapının su basman seviyesine gelinceye kadarki, inşa süresinde çalışma yöntemlerinin tamamında denir. Betonarme perde, kazık, taş duvar vb. örnek olarak verilebilir.

Fore Kazık 

Fore kazıklar, zemin iyileştirmede yaygın olarak kullanılan yöntemlerden biridir. Cami inşaatında da bu yöntem tercih edilmiş, foraj makinesi ile kesişen kazık uygulaması gerçekleştirilmiştir. Fore kazıklar, teknik şartnameye uygun çaplarda üretilerek zemin içerisine yerleştirilmiştir (21). Sistem, genel olarak kazık içlerini bir dolu bir boş prensibiyle betonlu ve donatılı olmak üzere iki tür kazıktan oluşmaktadır. Donatısız kazıkların ardından aradaki boşluklara donatılı kazıklar yerleştirilmiştir.

Uygulama sürecinde; kazık yerleri harita mühendisi desteğiyle belirlenmiş, mobilizasyon tamamlandıktan sonra foraj makinesi ile üretime geçilmiştir. Öncelikle muhafaza borusu twister yardımıyla zemine çakılmış, auger ile içi boşaltılmış, ardından donatısız beton dökülerek birincil kazık tamamlanmıştır. Donatı kullanılmayan bu kazıkların betonları sertleştikten sonra aralarına, kılavuz yardımıyla ikinci kazıklar yerleştirilmiştir. Bu kazıkların içerisine beton dökülürken vibrasyonla donatı da yerleştirilmiştir. Süreç, birincil ve ikincil kazıkların dönüşümlü olarak imalatıyla tamamlanmış ve kazıklar birleşerek perde görünümü kazanmıştır (22). İmalat sonrası kazıkların taşıma kapasitesini kontrol etmek için yükleme testleri uygulanmış, dayanımı ve boyutları kontrol edilmiştir.

Top-Down Yönteminin Uygulanması 

Top-down yöntemi, Türkiye’de cami inşaatlarında nadiren kullanılan bir uygulamadır. Genellikle metro ve yeraltı yapılarında tercih edilen bu yöntemin Taksim Camii’nde seçilmesinde zaman kısıtları ve çevresel koşullar etkili olmuştur. İstanbul’un en yoğun bölgelerinden birinde konumlanan caminin inşasında, büyük iş makinelerinin kullanımına gündüz saatlerinde izin verilmediğinden, hafriyat ve kazı çalışmaları 22.00 – 06.00 saatleri arasında gerçekleştirilmiş; 06.00 –22.00 arasında ise saha içi uygulamalara devam edilmiştir.

Ayrıca caminin önünde yer alan ve Anıtlar Kurulu tarafından koruma altına alınmış tarihi maksem yapısı nedeniyle eğimli kazı (şevli kazı) yapılması mümkün olmamıştır. Zemine bağlı olarak belirlenen şev eğimi; yatay ve düşey mesafelerin oranına dayalı olup genellikle 3/1, 3/2 veya 4/1 olarak tanımlanmaktadır (24). Bu koşullar altında hem mevcut zemin hem de yapı yükünü taşıyabilecek bir sistemin, korunması gereken yapıya zarar vermeden inşa edilmesi güçleşmiştir. Bu nedenlerle, yapının inşasında Top-down yöntemi tercih edilmiştir.

Taksim Camii’nde kazık imalatlarının ardından taşıyıcı kolonlar oluşturulmuş ve ilk kazı aşamasına geçilmiştir. Zemin üst kotundan -1. bodrum döşemesine kadar olan bu kazı, klasik ekskavatörlerle açık kazı yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Çalışmalar sırasında taşıyıcı elemanlara ve çevredeki tarihi yapılara zarar vermemek adına özenli ve kontrollü bir süreç izlenmiştir. Kazı tamamlandıktan sonra -1. bodrum katın imalatına geçilmiş, önce zemin tesviyesi yapılmış, ardından kalıp planına uygun olarak plywood kalıplar yerleştirilmiştir. Kalıplar üzerine, pas payı dikkate alınarak donatı yerleştirilmiştir. Hafriyatın çıkarılabilmesi için döşemede yırtık bırakılmamış; bunun yerine otopark rampasının imalatı daha sonraya bırakılarak imalata devam edilmiştir. Böylece hem döşemede zayıf bir nokta oluşması önlenmiş hem de ek onarıma gerek kalmamıştır. Döşeme ve kiriş betonları döküldükten sonra, betonun yeterli dayanımı kazanması için kür süreci beklenmiştir.

Kazık çakılmadan önce, kat döşeme seviyelerine karşılık gelen noktalar harita mühendisi ile belirlenir. Bu noktalarda, kazık donatısının arkasına silindirik çelik bilezikler yerleştirilir. Kazıklar çakıldıktan ve kazılar ilerledikten sonra, döşeme ve kirişlerin oturacağı yerlerde, kiriş yüzeyi darbeli matkapla tıraşlanır, ince beton tabakası alınır. Açığa çıkan donatının arkasındaki çelik bileziğe, özel kaynak yöntemiyle dikdörtgen çelik levhalar bağlanır. Üzerlerine, demir çapına uygun delikleri olan çift tabakalı halkalar (“yüzük”) kaynaklanır. Kiriş ve döşeme demirleri bağlanırken bu halkalardan “L” şeklindeki donatılar geçirilerek çift taraflı kaynak yapılır. Böylece kazıklar ile sonradan dökülen döşeme ve kirişler arasında güvenli yük aktarımı sağlanır. Giriş tabliyesi döküldükten sonra, betonun dayanım kazanması beklenir. Ardından top-down sistemin avantajı olan eş zamanlı imalata geçilir. Zemin kat sonrası -1. kat, aynı anda +1. kat ile birlikte inşa edilmiştir. Bu sayede imalat süresi kısalmıştır. Taksim Camii temelinde kazıklı radye temel uygulanmıştır. Temel donatısı “L” biçiminde kazık çevresine bırakılmış, beton dökümünde bu donatılarla kazık arasında bütünlük sağlanmıştır. Uzun bırakılan filizler etrafına ek donatı yapılarak kazıklar sistemin taşıyıcı çekirdeği haline getirilmiştir.

Sonuç ve Öneriler

Bu çalışmada, tarihi ve kültürel miras alanlarında uygulanabilecek yapım tekniklerinden biri olan top-down sistemi, Taksim Camii örneği üzerinden ele alınmıştır. Yöntemin seçilme nedenleri, uygulanma süreci ve benzer projelerdeki potansiyel kullanımı incelenmiştir. Ayrıca, koruma kurulu kararlarının yapım yöntemlerine etkisi ve inşaat öncesi çevre yapı analizlerinin önemi vurgulanmıştır. Tarihi ve yoğun kullanıma sahip alanlarda genellikle yeraltı yapılarında tercih edilen top-down sistemi, Taksim Camii projesinde inşaat alanının dar olması, komşu yapının tarihi koruma altında bulunması, zaman baskısı ve zorlu çalışma koşulları gibi nedenlerle tercih edilmiştir. Zemin yapısının elverişli ve yapının nispeten küçük olması nedeniyle yöntem sadece kazı sistemi olarak uygulanmış, iksa sistemleriyle zemin ve duvarlar desteklenmiştir.

Top-down yöntemiyle ilgili ülkemizdeki sınırlı akademik çalışma göz önüne alındığında, bu çalışma hem tarihi çevre korumasına hem de sistemin uygulama aşamalarına katkı sağlamaktadır. Ancak, projeye ilişkin detaylı statik hesaplar, zemin etüdü ve ölçülere ulaşılamadığı için bazı teknik analizler kapsam dışında kalmıştır. Gelecekte bu verilerle daha ayrıntılı araştırmalar yapılabilir.

Sonuç olarak, bu çalışmanın tarihi alanlarda modern yapım teknolojilerinin yaygınlaştırılmasına ve top-down yöntemine dair literatürün gelişimine katkı sağlayacağı öngörülmektedir.

Kaynaklar

1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, “Kentsel-Kırsal Nüfus Oranı”;  https://cevreselgostergeler.csb.gov.tr/kentsel—kirsal-nufus-orani-i-85670 (Erişim tarihi: 12.01.2025).
2. Arıkoler, T, “Top- Down Yöntemi ile Derin Kazı Yapılması ve Top- Down Yöntemine Bir Örnek” (Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim İnşaat Mühendisliği Anabilim Dalı, İstanbul, 2011.
3. Duraiappah, Ameer K.- Naeem, Shaun- Agardy, Teresa- Ash, Nina J.- Cooper, Harold D.- Díaz, Sandra- Van Jaarsveld, Alison vd. “Ecosystems and human well-being: biodiversity synthesis; a report of the Millennium Ecosystem Assessment”, Washington: World Resources Institute, 2005.
4. Bruno, Fabio- Bruno, Stefano- De Sensi, Giovanna- Luchi, Maria-Laura, Mancuso, Stefania- Muzzupappa, Maurizio, “From 3D reconstruction to virtual reality: A complete methodology for digital archaeological exhibition”, Journal of Cultural Heritage, Cilt 11, sayı 1, sayfa 42-49, doi: 10.1016/j.culher.2009.02.006. 
5. Türkiye Cumhuriyeti Meclisi (1983), “2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu”, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2863.pdf, (Erişim tarihi: 10.01.2025).
6. Türkiye Cumhuriyeti Meclisi, “39647 sayılı Türk Medeni Kanunu. Resmî Gazete Sayısı: 31907”; https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=39647&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5, Erişim tarihi: 08.01.2025)
7. Santiye, “Üsküdar’da top-down yöntemiyle inşa edilen yeraltı otoparkı uygulaması”; https://www.santiye.com.tr/uskudar-da-top-down-yontemiyle-i-nsa-edilen-yeralti-otoparki-uygulamasi-6117.html, (Erişim tarihi: 10.01.2025).
8. John, Adrian Aziz- Barker, John- Frost, Stephen, – Harris, David, “Crossrail project: A deep-mined station on the Elizabeth line”, London. Proceedings of the Institution of Civil Engineers: Civil Engineering, Cil 170, Sayı 5, Mayıs 2017, sayfa 47–56, doi: 10.1680/jcien.16.00011.  
9. Webster, R. (t.y.). Crossrail construction site, Farringdon (Fotoğraf). Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=13249998 , Lisans: CC BY-SA 2.0 , (Erişim tarihi: 25.02.2025).
10. Wikipedia, “Berlin Hauptbahnhof”; https://en.wikipedia.org/wiki/Berlin_Hauptbahnhof, (Erişim tarihi: 08.01.2025).
11. Koreng, A. (t.y.). Berlin Hauptbahnhof (Fotoğraf). Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=39788412 , Lisans: CC BY 3.0 DE. (Erişim tarihi: 08.01.2025).
12. Geoart, “Zemin çivisi nedir?”; https://www.geoart.com.tr/zemin-civisi-nedir.html, (Erişim tarihi: 05.01.2025).
13. Sağlamer, Ahmet, – Balık, Ethem (2011, December 1-2). “Top down yöntemi ile derin kazı yapılması”, 4. Geoteknik Sempozyumu,1-2 Aralık 2011, Çukurova Üniversitesi, TMMOB Adana Yayınevi, Adana, Türkiye, 2011.
14. Sanal Şantiye, “Top-Down yöntemi nedir? Hangi durumlarda tercih edilir?”; https://www.sanalsantiye.com/top-down-yontemi-nedir-hangi-durumlarda-tercih-edilir/, (Erişim tarihi: 05.01.2025).
15. TDV İslam Ansiklopedisi, “Taksim suları”; https://islamansiklopedisi.org.tr/taksim-sulari, (Erişim tarihi: 03.01.2025).
16. Taksim Camii, “Taksim Camii’nin Özellikleri”; https://www.taksimcamii.com.tr/hakkimizda-taksim-camii’nin-ozellikleri-3.html, (Erişim tarihi: 25.12.2024).
17. Taksim Camii., “Galeri”; https://www.taksimcamii.com.tr/galeri.html, (Erişim tarihi: 20.01.2025).
18. Sur Yapı, “Taksim Camii kesit çizimi (Mimari çizim)”, Sur Yapı Arşivi, İstanbul, Türkiye, (Erişim tarihi: 20.01.2025).
19. Sur Yapı, “Taksim Camii Görünüş (Mimari çizim)”, Sur Yapı Arşivi, İstanbul, Türkiye, (Erişim tarihi: 20.01.2025).
20. BBC Türkçe, – Anadolu Ajansı (AA), (2021, 28 Mayıs). “Taksim Meydanı’na cami ısrarının kısa tarihi”, https://bianet.org/haber/taksim-meydani-na-cami-israrinin-kisa-tarihi-244803, (Erişim tarihi:15 Aralık 2024).
21. Pro Teknik, “Fore kazık”; https://proteknik.com/faaliyet-alanlari/fore-kazik/#:~:text=Fore%20kazık%2C%20günümüzde%20inşaat%20sektöründe,sahip%20olamayan%20zeminler%20üzerinde%20kullanılır, (Erişim tarihi: 12.01.2025).
22. Youtube, “Kesişen kazık 3D animasyon  (Muhafaza borulu) (Fore kazık zemin iyileştirme) Türkçe anlatımlı”; https://www.youtube.com/watch?v=UHvKV7M9qIQ, (Erişim tarihi: 18.12.2024).
23. Özkeşer Zemin., “Fore kazık nedir?”; https://ozkeserzemin.com/tr/haber/fore-kazik-nedir, (Erişim tarihi:18.12.2024).
24. Sanal Şantiye, “Şev Nedir? Şev Stabilitesi, Şev Eğimlerinin Belirlenmesi”; https://www.sanalsantiye.com/sev-nedir/, (Erişim tarihi:20.02.2025).
25. Sur Yapı, “Taksim Kubbe Planı çizimi (Mimari Çizim)”; Sur Yapı Arşivi, İstanbul, Türkiye, (Erişim tarihi: 20.01.2025).
26. Fen Yapı, “Taksim Camii Projesi”; https://www.fennyapi.com/projeler/taksimcami.asp, (Erişim tarihi: 03.01.2025).