“Son iki buçuk yıl boyunca Gazze yalnızca bir yıkım bölgesi değil, aynı zamanda İsrail’in tasarımına göre yeniden şekillendirilen bir şantiye oldu.”

Eyal Weizman, Prof.
Forensic Architecture
Goldsmiths, University of London

Bulacakları Tek Şey Kum: Gazze’nin Sarı Hattı

1948 tarihli BM Soykırım Sözleşmesi, bir grubu kısmen ya da tamamen yok etme niyetiyle işlendiğinde soykırım sayılan beş eylemi sıralıyor. İlk ikisi toplu öldürme ile ciddi bedensel ya da zihinsel zarara ilişkin. Dördüncü ve beşinci eylem bir grubun biyolojik sürekliliğini kesintiye uğratmayı kapsıyor. Madde II(c) çerçevesinde tanımlanan üçüncü yasak ise “grubun fiziksel yıkımını sağlamak üzere hesaplanmış yaşam koşullarının gruba kasten dayatılmasını” içeriyor. Bu madde, insan bedenlerini değil, onları ayakta tutan çevreyi hedef alan dolaylı öldürme biçimlerine işaret ediyor. Yeterli “yaşam koşulları” için binalar, hastaneler, sosyal altyapı, kanalizasyon ve su sistemleri, elektrik şebekeleri ve tarım gerekli. Bu yapıların kasıtlı olarak yok edilmesi ya da bozulması, bir halkın hayatta kalma kapasitesini zayıflatıyor ve daha yavaş, daha eziyetli bir yok ediş biçimine yol açıyor.

Yapılı çevrenin bir grubun yaşam koşullarını belirlediği fikri, “soykırım” kelimesinin ilk kez Polonyalı Yahudi hukukçu Raphael Lemkin tarafından 1944 tarihli “Axis Rule in Occupied Europe” (İşgal Altındaki Avrupa’da Mihver Yönetimi) adlı kitabında ortaya atılıp tanımlandığı dönemde yaygın olan modernist mimarlık anlayışını çağrıştırıyor. Modern mimarlık, yaşam koşullarını hesaplamayı ve iyileştirmeyi vaat ediyordu. Kentler halk sağlığı ilkelerine göre tasarlanacak, evler de Le Corbusier’nin meşhur tanımıyla, biyolojik gerekliliklerin, ısı, hijyen, hava sirkülasyonu, yiyecek, hatta cinsel üreme, sağlanmasını azamiye çıkaracak biçimde ayarlanmış “içinde yaşanacak makineler” olacaktı.

Alman modernist mimar Ernst Neufert’in Architects’ Data (Yapı Tasarımı; 1936) kitabı, mutfaklar, yatak odaları ya da park bankları için en verimli ölçüleri arayan mimarlar tarafından bugün hala kullanılıyor. Neufert, 1920’lerde Bauhaus’un yöneticisi Walter Gropius’un asistanıydı. Sonraları Nazi Partisi adına, büyük ölçüde köle emeğine dayanan Alman yapı sektörünün standartlaştırılmasını yürüttü. Bauhaus mezunlarından birkaçı toplama kampları tasarladı. Yaşam koşullarının kasıtlı biçimde bozulması, modern mimarlığın görevini yaşamı iyileştirmekten ölüm üretmeye doğru tersine çevirdi.

Lemkin, soykırımı “ulusal grupların yaşamının ana temellerinin yıkılmasına” yönelik bir eylem olarak tanımladı. Nazilerin Yahudi gettolarını ve köle emeği kamplarını yavaş, dolaylı bir imha yöntemi olarak gördüğü gerçeğini düşünüyordu. Ama bu yıkım biçiminin sömürgeci kökenlerinin de farkındaydı. Sömürgeleştirilmiş topraklarda her yerde doğrudan katliamlar yaşansa da, yerli halkları yok etmenin yolu çoğu zaman yavaş ve dolaylı öldürmeler oldu. Atalardan kalma yaşam alanlarından koparılan, geçimini ve ritüellerini bağladıkları topraktan ayrılan, rezervasyonlara hapsedilen yerli nüfuslar, en verimli toprakları Avrupalı yerleşime açmak için yok edildi.

7 Ekim 2023’ün üzerinden iki buçuk yıl geçtikten sonra Gazze Şeridi’nin büyük bölümü, kentler, mülteci kampları, okullar, üniversiteler, camiler, sağlık altyapısı, tarım, kuyular ve toprağın kendisi; bombalar, top atışları, tank mermileri ve istihkam birlikleri tarafından yok edildi ve zehirli hale getirildi. En sistematik yıkıma ise ABD’li Caterpillar şirketi tarafından üretilen D9 buldozerleri yol açtı. Bu dev zırhlı makineler bıçaklarını toprağa saplayarak tarlaları altüst etti, meyve bahçelerini devirdi, evleri yerle bir etti, yolları parçaladı ve mezarlıkları sürdü. Yıkım dalgası Gazze’nin çevre çitlerinden içeriye doğru aktı; Filistinlileri, İsrail ordusunun “güvenli bölgeler” ve “insani bölgeler” diye adlandırdığı ama asla güvenli ya da insani olmayan bölgelere doğru itti. Çorak kum tepelerinin yer aldığı el-Mevasi gibi aşırı kalabalık kıyı alanlarında ne barınma ne sağlık ne de başka hizmet vardı; üstelik buralar havadan sürekli bombalandı ve karadan saldırıya uğradı. Buldozerler doğu Gazze’nin tarımsal açıdan verimli topraklarını, bölgenin sarımsı toprağıyla karışmış ezilmiş gri çimentodan oluşan tek renkli bir çöle dönüştürdü. Refah gibi koca koca kentler, Beyt Hanun gibi kasabalar, Cibaliya gibi mülteci kampları silindi. Binalar bombalandığında ya da buldozerle yıkıldığında, kalıntıları -plastikler, kablolar, çözücüler, yalıtım malzemeleri, asbest- toprağa zehirli kimyasallar salıyor. Bazı bombalar patlamadan önce toprağa giriyor ve yerin derinliklerine uranyum, kurşun, arsenik gibi ağır metaller ya da yarı metaller bırakıyor. Bu maddelerin çoğu yavaş bozunuyor ve toprağın bileşimini onlarca yıl boyunca etkileyecek. Yaşam dolu bir peyzaj, eski İsrailli general Giora Eiland’ın deyimiyle “hiçbir insanın var olamayacağı” bir yere dönüştürüldü.

Lemkin yaşam koşullarını yalnızca biyolojik varoluşu sağlayan altyapıyı değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel sürekliliği de; dini yapıları, okulları, kütüphaneleri, miras alanlarını kapsayacak biçimde anlıyordu. Gazze’de bunların büyük bölümü de sistematik olarak yıkıldı. 1948’de onaylanan Soykırım Sözleşmesi, Lemkin’in dahil edilmesini savunduğu “kültürel soykırım”dan söz etmiyordu. Sözleşmeden bölümler tamamen çıkarıldı. O sırada sömürge karşıtı ayaklanmaları bastırmaya çalışan İngiltere, Fransa, Belçika ve Hollanda gibi emperyal güçler, soykırımın kendi faaliyetlerini kısıtlamayacak şekilde tanımlanmasını istedi. Yerli halkların fiziksel mirasını, kültürünü ve dilini yok etmiş olan yerleşimci-sömürgeci devletler -Avustralya, ABD ve Kanada- da itiraz etti. Ne var ki, ulusal hayatta kalma söz konusu olduğunda kültürel ve biyolojik yaşam birbirinden ayrı alanlar değil. Gazze’de çevrenin -tarlaların, su kaynaklarının ve balıkçılık sektörünün- sistemli biçimde tahrip edilmesi, toplumun kendini besleme kapasitesini yok etti. Okullara ve camilere yönelik saldırılar ise toplumun örgütlenme ve kıtlığın en kötü etkilerini hafifletmek için karşılıklı dayanışma sunma kapasitesini azalttı; bu da açlığı daha da ağırlaştırdı. Bir alanın yıkımı, eşzamanlı olarak diğer alana verilen zararı katlıyor.

13 Ekim 2023’te, Hamas’ın Gazze çevresindeki İsrail yerleşimleri ve üslerine saldırısının altı gün ardından, İsrail Gazze kentinin boşaltılmasını emretti ve kuzey Gazze’deki Filistinlileri Mısır ile olan güney sınırına doğru yöneltti. İsrail İstihbarat Bakanlığı tarafından hazırlanan ve +972 adlı çevrimiçi dergiye sızdırılan bir belge bunun nedenini açıklıyordu: Belge, Filistinlilerin Gazze Şeridi’nden Mısır’ın Sina yarımadasına topyekun sürülmesini öneriyor ve bunun “İsrail için uzun vadeli olumlu stratejik sonuçlar doğuracağını” savunuyordu. Yaşam koşullarının yok edilmesi, Gazzelilerin göçünü hızlandırma amacı taşıyordu. Havadan bombardıman tarihinin en büyük kampanyası, kuzeyden güneye bir ateş halısı gibi yayıldı.

Filistinlilerin Gazze’den Mısır’a toplu olarak sürülmesi, ordunun Filistin’in Akdeniz kıyısı boyunca kalan bu son sığınak bölgesini etnik temizleme girişimini ilk kez denediği ve başarısız olduğu Aralık 1948’den bu yana İsrail hükümetlerinin amacı oldu. İsrail bunu 1950’ler boyunca yeniden denedi; Gazze Şeridi’ni ve Sina çölünü işgal ettiği 1967 Savaşı’nın ardından çabalarını yoğunlaştırdı. Hamas’ın 7 Ekim 2023 saldırısı İsrail’e bir fırsat daha sundu. Sürgün planları İsrailli politikacılar ve medya sözcüleri tarafından açıkça duyuruldu. Benjamin Netanyahu Filistinlileri Gazze’den çıkarmak için aktif olarak çalıştığını teyit etti. İsrailli ve bazı ABD’li yetkililer Mısır’ı çok sayıda mülteciyi kabul etmesi için ikna etmeye girişti. İsrail ordusu sekiz ay boyunca Refah yakınındaki sınır bölgesini işgal etmekten kaçındı ve Mısır’a çıkışı açık bıraktı.

1948’deki toplu yerinden edilmenin sonuçlarını hatırlayan pek çok Filistinli evlerinden ayrılmayı reddetti. Bombardımana ve yardımların engellenmesine rağmen Gazze kentinin yıkıntıları arasında kaldılar. Mısır sınırı sıkı biçimde denetledi ve Filistinlilerin toplu girişine izin vermedi; yalnızca fahiş meblağlar ödeyebilenleri içeri aldı. Hedefine ulaşamayan İsrail bunun yerine, bir sonraki yerinden etme fırsatı çıkana dek Filistinlileri Şerit’in giderek küçülen bir alanına sıkıştırmaya çalıştı. Bu bölgelerin dışındaki tam yıkım ise, sürgün edildikleri yerlere geri dönmelerini önlemeyi amaçlıyordu.

Yıkım, Gazze’nin çitlerine yakın yerlerde en son noktaya ulaştı. İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF), İsrail’e sınır oluşturan bölgeye “tampon bölge” diyor. Burası Filistinliler için bir yasak bölge; İbranicede “imha bölgesi” anlamına gelen “shetah hashmada”; bölgeye giren, hatta bazen yaklaşmaya kalkan her Filistinli görüldüğü yerde vuruluyor. Kurbanlar arasında, çoğu çocuk olan ve evlerinin yıkıntılarından ne kurtarılabileceğini görmek isteyen, paraşütle atılan gıda yardımını almaya çalışan ya da yeniden tanınmaz hale gelen manzarada yolunu kaybetmiş Filistinliler de vardı. Tampon bölgedeki tüm yapıların yerle bir edilmesi, başka şeylerin yanı sıra, saklanacak yerleri ortadan kaldırarak Filistinlileri keskin nişancılara açık hale getirmeyi amaçlıyordu. Ekim öncesinde bölgenin genişliği 300 ila 500 metre arasındaydı. Savaşın ikinci haftasında bir kilometreye çıkarıldı. 2025 baharında iki kilometreye uzandı; kısa süre sonra üç kilometreye, ve içindeki her şey sistemli olarak buldozerle yıkıldı. Tampon bölge artık o kadar geniş bir alanı kapladığından, her yerde keskin nişancı kullanılamıyordu; bunun yerine Filistinliler bombaatarlarla donatılmış quadcopter dronlar (dört motorlu insansız hava araçları) tarafından öldürüldü. Gündüz insanlar tek renkli arka plana karşı kolayca seçilebiliyordu; geceleri ise dronların termal sensörleri vücut ısılarını kaydediyordu.

Askeri tarih boyunca tampon bölgeler -1919 Versay Antlaşması’ndan sonraki Rhineland, 1991 Körfez Savaşı’nın ardından Kuveyt ile Irak arasındaki şerit, Kuzey ve Güney Kore arasındaki Askerden Arındırılmış Bölge (DMZ) ya da Türk ve Rum Kıbrıs’ı arasındaki topraklar- orduları birbirinden ayırarak ateşkesleri sürdürmenin bir aracı oldu. İsrail’in kuruluşundan bu yana geçen sekiz on yıl boyunca ise tampon bölgeler işgalin, yerinden etmenin ve silmenin aracı olarak kullanıldı. Filistinli tarihçi ve haritacı Salman Abu Sitta’nın gösterdiği üzere, 1948 savaşını sona erdiren Mısır-İsrail ateşkes anlaşmasının koşullarına göre İsrail’in ileri mevzileri, Gazze’nin bugünkü sınırının yaklaşık üç kilometre doğusuna çekildi. Bu hat, Abu Sitta’nın doğduğu ve 14 Mayıs 1948’de ailesinin geri kalanıyla birlikte sürüldüğü el-Ma’in köyünden geçiyor. El-Ma’in ve diğer Filistin köyleri kısa süre içinde boşaltıldı ve yerlerini 7 Ekim 2023’te saldırıya uğrayan tarımsal kibbutz yerleşimleri aldı. Yerleşimciler İsrail topraklarını ekim yoluyla genişletti; Filistin evlerinden, yollarından ve tarlalarından kalanları sildi. Mezarlıkları sürdüler, çünkü buralar Filistinlilerin sık sık geri döndüğü yerlerdi. Askerlere ve yerleşimcilere bölgeye geçen silahlı ya da silahsız herkesi vurma talimatı verildi.

1967 Savaşı öncesinde Ürdün Kralı Hüseyin, İsrail işgal etmeyeceğine söz verirse Batı Şeria’yı bir tampon bölge olarak tutmayı gizlice teklif etmişti. İsrail bölgeyi yine de işgal etti. Savaşın ardından eski askeri komutan Yigal Allon’un hazırladığı bir güvenlik ana planı, Ürdün Vadisi’nde on ila on beş kilometre genişliğinde bir şeridin (kabaca Batı Şeria’nın üçte birini kaplayan bir alanın) ilhak edilerek İsrail’in doğu tampon bölgesi olacak biçimde yerleşime açılmasını öngörüyordu. Bölgedeki Filistinli çiftçi topluluklarının etnik temizliği bunun hemen ardından başladı ve o günden beri kesintilerle de olsa sürüyor. Sürgünler Ekim 2023’ten bu yana radikal biçimde hızlandı; ABD ve İsrail’in İran’a saldırısının başlamasından bu yana ise daha da arttı. İsrail ordusu, kalan Filistinli topluluklar boyunca yerleşimci pogromlarını teşvik etti ve bunlara bizzat katıldı. Batı Şeria yerleşimcisi ve İsrail Maliye Bakanı Bezalel Smotrich, daha 2025’in başında Batı Şeria’daki Filistin köy ve kentlerinin “Refah ve Han Yunus’a benzeyeceğini, bunların da yaşanamaz yıkıntılara dönüştürüleceğini ve sakinlerinin başka ülkelerde yeni bir yaşam aramak üzere göç etmeye zorlanacağını” söz vermişti. Ülkenin kuzeyinde benzer bir süreç işledi. 1967 Savaşı sırasında İsrail, Suriye ordusu ile İsrail’in yukarı Ürdün Vadisi’ndeki tarımsal yerleşimleri arasında bir tampon bölge oluşturma açık amacıyla Golan Tepeleri’ni işgal etti. İşgal edilen alana yeni yerleşimler kuruldu ve 1981’de İsrail bölgeyi resmen ilhak etti. Aralık 2024’te, Beşşar Esad’ın düşüşünün ardından IDF “steril savunma bölgesi” sınırlarını Suriye topraklarının daha içine taşıdı; Suriyeli sakinleri yerinden etti, Kuneytra’daki el-Golan Hastanesi ve el-Endülüs Sineması dahil askeri ve sivil yapıları yıktı, meyve bahçelerini, ormanları ve tarlaları buldozerle düzledi ve askeri karakollar, siperler ve toprak setler inşa etmek üzere toprağı yığdı.

İsrail’in Lübnan’a son işgali, yeni bir tampon bölgeden 600.000 Lübnanlının sürülmesini de kapsadı. İsrail, bölgeyi Lübnan’ın geri kalanından koparmak için sınırın otuz kilometre uzağındaki Litani Nehri üzerindeki tüm köprüleri bombaladı ve sınıra en yakın köyleri sistemli biçimde yıkmaya başladı. İsrail Savunma Bakanı Israel Katz, Lübnanlı sakinlerin bu köylere dönüşüne “İsrail’in kuzeyindeki sakinlerin emniyeti ve güvenliği sağlanana dek” izin verilmeyeceğini söyledi; imkansız bir koşul. İsrailli bir yerleşimci örgüt “güney Lübnan’ın yerleşime açılması” planları yayımladı; Lübnan köylerine İbranice adlar veren haritalar üreterek ve satılık arsa parsellerinin reklamını kışkırtıcı biçimde yaparak.

Bu durum, Siyonist yerleşimci-sömürgeciliğinin döngüsel mantığını örnekliyor: Yerleşimler devletin sınırını işaretlemek ve korumak için kuruluyor, ama bu onları saldırıya açık hale getiriyor, dolayısıyla onları korumak için bir tampon bölge oluşturuluyor. Sonrasında bu tampon bölgenin kendisi de yeni genişletilmiş sınırları işaretlemek ve korumak üzere yerleşime açılıyor; o noktada da başka bir tampon bölge gerekli hale geliyor. Bu yolla kırılganlık üretiliyor ve ardından soykırım araştırmacısı A. Dirk Moses’in “kalıcı güvenlik” diye adlandırdığı bir geri besleme döngüsüne sokuluyor.

Son iki buçuk yıl boyunca Gazze yalnızca bir yıkım bölgesi değil, aynı zamanda İsrail’in tasarımına göre yeniden şekillendirilen bir şantiye oldu. Buldozerle yıkılan binaların kalıntıları toprak setlerden oluşan bir manzaraya yığıldı; bu setler de bariyerlere, gözaltı tesislerine ve İsrail tanklarının ve keskin nişancılarının hayatta kalanların toplandığı alanı kontrol ettiği askeri karakollara dönüştürüldü. Toprak işlerinin ölçeği o kadar büyüktü ki İsrail’in iki yüz buldozeri çok yetersiz kaldı; pek çoğu Filistin direnişi tarafından hasara uğratıldı ve İsrail acilen iki yüz tane daha buldozere ihtiyaç duydu. 2024 sonunda Biden yönetimi bunların ihracatını geciktirdi ve Trump göreve gelene dek gönderilmediler. Bu arada IDF, çoğu Batı Şeria yerleşimcisi olan özel buldozer operatörleri kiraladı.

Abraham Zarbiv adlı İsrailli bir buldozer operatörünün dediğine göre, Filistinliler yıkılmış bölgelere dönmeye kalkışsalar bile “hiçbir yere dönmüş olacaklar. On binlerce aile evraksız, çocukluk fotoğrafları olmadan, kimlik kartları olmadan kaldı, hiçbir şeyleri kalmadı. Dönerlerse evlerinin nerede olduğunu bilemeyecekler. Bulacakları tek şey kum olacak.” Yapılı çevrenin silinmesine, ona ait kayıtların yok edilmesi eşlik etti. Belediye planları, tarihi haritalar ve tapu belgeleri, İsrail’in Kasım 2023’te Gazze kentinin Merkez Arşivi’ni bombalamasıyla yok edildi.

Filistinli şair Omar Moussa o ay, ordunun “Şerit’in topoğrafyasını tanınmayacak şekilde değiştirdiğini” yazdı. “Bu savaştan sağ çıkarsak,” diye bir arkadaşının sorduğunu aktarıyordu, “buluşma noktamız ne olacak?” Birinci Dünya Savaşı’nın ardından yüksek patlayıcı mermilerinin yol açtığı görülmemiş yüz yaralanmaları askerlerin kimlik duygusunu yok etmişti. Bunun toprağa ilişkin karşılığı, Filistinlilerin eskiden evleri olan yerlerle karşılaştıklarında yaşadıkları yön kaybıdır. Yeni bir psikolojik işkence biçimi ortaya çıktı. Gözleri bağlı Filistinli esirler, artık bir moloz denizine dönmüş eski mahallelerine geri götürüldü. “Bezi gözlerinden çekip aldığımızda,” diye aktardı Zarbiv, “tamamen yönlerini kaybetmişlerdi, nerede olduklarını anlamadılar.” Aynı zamanda haham mahkemesi yargıcı olan Zarbiv, İsrail’in Bağımsızlık Günü kutlamalarında meşale yakmak üzere seçildi.

23 Mart 2025 gecesi İsrail birlikleri on beş ilk yardım görevlisini öldürdü ve cesetlerini Refah yakınlarındaki yüksek toprak yığınlarının altına gömdü. Saldırıdan sağ kurtulan iki kişiden biri olan Filistin Kızılay’ı sağlık görevlisi Asaad el-Nasasra, yakınlarda buldozerlerin kazdığı bir çukurun içinde sorgulandı ve işkenceye uğradı. Yaşadığı çileyi, manzaradaki değişiklikleri modellemek için onun anlatımını kullanan Forensic Architecture araştırmacılarına anlattı. Gözündeki bağ çıkarıldığında “yeri tamamen değiştirmiş olduklarını” fark ettiğini söyledi. “Yeri gördüğümde histerik hissettim. Hiçbir şey anlayamadım.” Olayı yeniden kurgulamak için araştırmacılar, öldürülen sağlık görevlilerinden birinin telefonuna kaydedilen silah seslerini çözümleyen açık kaynaklı ses araştırma birimi Earshot ile birlikte çalıştı. Earshot’ı kuran Lawrence Abu Hamdan bana yıkımın aynı zamanda akustik manzarayı da radikal biçimde dönüştürdüğünü anlattı. Genellikle, dedi, kentsel alanlarda silah seslerinin ses kayıtları, sesin pek çok farklı yönden yankılandığını ortaya koyar. Burada ise yıkımdan bir şekilde sağ çıkmış üç duvardan başka bir şey kalmamıştı. Yeni manzara net yankılara olanak verdi ve olayları ses imzalarından yeniden kurmayı mümkün kıldı.

Katliamın ardından geçen haftalarda bu alandaki toprak ve moloz, alanın hemen yanında bir dizi yapıya yığıldı. Bu yapılar açık bir alanı çevreliyordu; burası kısa süre içinde, ABD’li ve İsrailli girişimciler tarafından finanse edilen ve BM’yi devre dışı bırakarak sözde gıda yardımı dağıtma rolünü üstlenen yeni kurulmuş Gaza Humanitarian Foundation’ın işlettiği yerleşkelerden birine dönüştü. Vakfın gıda dağıtım noktaları, açlık çeken Filistinlileri hepsi İsrail askeri tesisleri yakınında, üçü Mısır sınırına yakın olan dört belirli noktada topladı. Yüzlerce kişi, paylar için yarışmaya zorlandıklarında İsrailli askerler ve ABD’li paralı askerler tarafından katledildi.

Mevcut “ateşkes” 10 Ekim 2025’te yürürlüğe girdi. Anlaşma koşulları uyarınca Gazze, kabaca tampon bölgenin sınırı boyunca uzanan bir Sarı Hat ile iki bölgeye ayrıldı ve Gazze’nin yüzde 54’ü İsrail ordusunun denetiminde bırakıldı. Aralık ayına gelindiğinde İsrail tek taraflı olarak hattı batıya kaydırdı ve denetimindeki alanı yüzde 58’e çıkardı. İsrail Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir, Sarı Hat’tı İsrail’in Gazze ile “yeni sınırı” olarak tanımladı.

Hat, kıyıya paralel uzanan, yaklaşık üç kilometre içeride yer alan bir kumtaşı sırtı boyunca çizildi. Deniz seviyesinden yaklaşık yetmiş metre yüksekteki bu sırt, İsrail kuvvetlerine denize yakın bölgeye sıkıştırılan Filistinlileri kontrol etme olanağı veriyor. Sırt, antik çağlardan bu yana bölgedeki yaşamı düzenliyor. Her yıl Etiyopya yaylasından milyonlarca metreküp granit aşınarak kuma dönüşüyor; bu kum Nil aracılığıyla Akdeniz’e taşınıyor. Gelgitler bu kumun büyük miktarlarını Filistin kıyısı boyunca biriktiriyor. Binlerce yıl önce bu eski kumullardan biri taşlaşarak kumtaşı sırtına dönüştü; kıyı boyunca diğer kum tepelerinin doğuya doğru sürüklenmesini durduran zorlu bir bariyer. Sırtın batısındaki alan ağırlıkla kumluk; doğusundaki toprak ise verimli. Pek çok kuşak boyunca Filistin’in buğday ve arpa tarlalarının çoğu, Bi’rüssebi (Beersheba) bölgesinin verimli ovalarında Bedevi kabileleri tarafından ekilip biçildi. Bu çiftçiler, 1948’in son aylarında topraklarından sürülen ve Refah ile Gazze kasabaları arasındaki kıyı şeridinde bir sığınak bölgesine hapsedilen iki yüz bin Filistinli arasındaydı. Bu toprağın üç ile dört kilometre genişliğinde ince bir şeridi Gazze sınırları içinde kaldı. Son on yıllarda bu verimli arazi Gazze’nin tahıl ambarıydı. Şimdi bu arazinin tamamı Sarı Hat’tın İsrail kontrolündeki tarafında kalıyor.

Forensic Architecture’da, Sarı Hat’tın güzergahının büyük bölümü boyunca inşa edilmiş yeni bir toprak set ile yedi yeni askeri karakol tespit ettik. Bunlardan biri bir mezarlığın bulunduğu alana kuruldu. Sarı Hat’tın doğusunda toplam 48 karakol var. Zamir, bunların gerek duyulması halinde kıyı bölgesine yönelik yeni baskınların yapılacağı üsler olduğunu söyledi. Başlangıçta yeni karakollar, çeşitli biçimlerde düzenlenmiş muhafazalar oluşturan toprak ve moloz yığınlarından ibaretti. Ama son aylarda bu kapalı alanlar ve buralara giden yollar asfaltlandı. Elektrik direkleri dikildi ve yollar aydınlatıldı. Üslerin içine sıkışık biçimde dizilmiş prefabrike binalar kuruldu; çevredeki yüksek kuleler iletişim ve gözetim ekipmanı taşıyor. Üsler artık Trump’ın ateşkes planının iddia ettiği gibi geçici düzenlemeler değil, kalıcı işgal araçları gibi görünüyor. Yeni asfaltlanan yollar üsleri, İsrail’in karayolu ağına ve iletişim şebekesine bağlı bir kontrol matrisine bağlıyor.

Sarı Hat’tın batısında yönetici güç Hamas. Hayatta kalanlar yıkıntıların içinde ve arasında ya da devasa çadır kamplarında yaşıyor. Kış soğuğu —sıcaklık beş dereceye kadar düşebiliyor— özellikle bebekler arasında hipotermiden ölümlere yol açtı. Kırk dereceyi aşan sıcaklığı getiren yaz hızla yaklaşıyor. Geçmiş yazlarda çocuklar plastik örtüden yapılmış ya da derme çatma teneke çatılı kapalı alanlarda boğuldu: Kalıcı yapılara izin verilmiyor. Su birikintileri sivrisinekler için üreme alanı; çöp yığınları yüksek; pis su serbest akıyor ve her yerde kemirgen var. İsrail bu sorunları gidermeye yardım edebilecek kimyasalların ve haşere ilaçlarının Gazze’ye girişine izin vermiyor. Filistinli sağlık görevlileri ve uluslararası STK’ların çabasıyla bazı sağlık hizmetleri kısmen yeniden başlatılmış olsa da sağlık sistemi neredeyse hiç işlemiyor. İlaç kıtlığı ve bozulan hijyen, küçük yaralanmaların bile enfeksiyona yol açması anlamına geliyor. Gazze’deki diyaliz hastalarının yüzde 40’ından fazlası tedavi eksikliği nedeniyle hayatını kaybetti. Gazze’nin hayatta kalan nüfusu, katil dronların ve bombardıman uçaklarının sürekli uğultusu altında dinmek bilmeyen açlık ve susuzluğa maruz, yalın varoluş koşuluna indirgendi. İsrail ne kadar yardımın içeri girebileceğini kontrol ederek —Mart’ta ABD-İsrail’in İran saldırısı başladıktan sonra yardım geçici olarak tamamen kesildi— yaşam koşullarını ayarlamaya devam edebiliyor. İsrail, Filistinlilerin gitmesini ya da yavaş yavaş ölmesini istiyor. Yine de, soykırım altındaki Gazze yaşamını kaydeden videolar, ortak ateşlerde yemek pişiren, açık havada okul yürüten ve binaları artık var olmayan üniversitelere tez teslim eden insanları gösteriyor.

Yerleşimci hareket, İsrail hükümetinin son derece genişletilmiş tampon bölge içinde yerleşimler inşa etmeye başlaması için yoğun bir lobi yürütüyor. Aralık ayında Katz, İsrail’in “Gazze’yi asla terk etmeyeceğini” ve askeri karakolları, sivil yerleşimlere dönüşmek üzere tasarlanmış “Nahal karakolları” olarak bilinen yapılara dönüştüreceğini söyledi. Gazze çevresindeki yerleşimlerin bir kısmı 1950’lerin başında Nahal karakolu olarak başladı; Batı Şeria’daki yerleşimlerin çoğu için de aynı şey geçerli.

Donald Trump bile Gazze’de Yahudi yerleşimlerinin inşasına resmi olarak karşı çıktığından, Netanyahu Katz’ı açıklamasını geri çekmeye zorladı. İsrail hükümeti muğlak bir tutum benimsemeye ve ordunun geri çekilişini geciktirip Sarı Hat’tın doğusundaki mevzilerini ve altyapısını güçlendirerek zaman kazanmaya karar verdi. Bu askeri karakolların sivil yerleşimlere dönüşmesi, dünyanın dikkati başka yöne kayana dek bekleyecek.

Bu arada, Gazze’deki Filistin yaşamının süregelen yıkımının gerçeğini örtbas etmek için hayal ürünü gelişim planları gündeme atılıyor; Gazze, politikacıya dönüşmüş emlak akbabaları için bir av sahasına dönmüş durumda. 4 Şubat 2025’te, Trump’ın ikinci yemin töreninin ardından iki ay süren ateşkes sırasında başkan beklenmedik biçimde ABD’nin “Gazze Şeridi’ni devralacağını” duyurdu. Trump’a göre Gazze’nin “muhteşem bir konumu… deniz kenarında, iyi bir havası” vardı ve “Orta Doğu’nun Riviera’sı” olacaktı. ABD daha önce yıkımı küçümserken, Trump yönetimi onu abartmaya başladı. Bu, insani bir kaygıdan doğmadı. Yönetim Gazze’yi bir “yıkım bölgesi” olarak nitelendirerek, gelişimin tam bir tahliye gerektireceğini söyledi. Sahil kıyısındaki toplama bölgesinde yer alan Filistinlilerin başka bir yerdeki “güzel bir yere” taşınması için teşvik edilecekti. Gelişim, İsrail ordusunun savaş sırasında başaramadığı nüfus yerinden etmesini sağlayacaktı.

Trump’ın Riviera planının önüne geçmek için Mısır, Suudi Arabistan, Ürdün ve BAE kendi ana planlarını önerdiler. Bu da insani bir kaygıdan doğmadı; aksine Filistinlilerin kendi topraklarına sürülmek yerine Şerit içinde kalmasını sağlamak üzere tasarlandı. “Yenilenebilir enerjiyle çalışan yeşil ve akıllı bir kent” önerildi. Plan açıkça İsraillileri memnun etmek üzere kurgulanmıştı. Tampon bölge plana dahil edildi ve hiçbir yapının inşa edilmeyeceği bir “açık yeşil alan” olarak temsil edildi.

2025 yazında bir grup İsrailli girişimci, “Gaza Reconstitution, Economic Acceleration and Transformation Trust” (Gazze Yeniden Yapılanma, Ekonomik Hızlandırma ve Dönüşüm Vakfı) ya da kısaca GREAT adlı başka bir girişimi sundu. Bunun arkasındaki isimler —risk sermayedarı Michael Eisenberg, teknoloji girişimcisi Liran Tancman ve diğerleri— güney Gazze’de askerileştirilmiş gıda dağıtım noktaları kuran Gaza Humanitarian Foundation’ı da öneren ve yöneten kişilerdi. GREAT, Trump’ın Riviera vizyonunun bıraktığı yerden devam ediyordu. “Dünya çapında” bir sahil tatil yerleşkesi ve onun gerisinde “yapay zeka destekli” bir dizi kent öneriyordu. BAE cumhurbaşkanının adını taşıyan bir “MBZ Merkezi Otoyolu”, Suudi veliaht prensin adını taşıyan bir “MBS Çevre Yolu” ve bir “Elon Musk akıllı üretim bölgesi” bu kişileri masrafların bir kısmını karşılamaya ikna etme amacı taşıyordu. Bazı Filistinliler kalabilirdi; diğerleri başka yere taşınmaları için cüzi bir mali destek alacaktı.

Ekim 2025 ateşkesi bu planın güncellenmesi için bir fırsat yarattı. Barış Konseyi (Board of Peace) popülist otoriterliğin bir “kim kimdir” listesi gibi: Ömür boyu başkan Trump’a Benjamin Netanyahu, Arjantinli Javier Milei, Macaristanlı Viktor Orbán, Ürdün Kralı II. Abdullah ve Türkiye’den Recep Tayyip Erdoğan eşlik etti. Marco Rubio, Jared Kushner, Tony Blair ve diğerleri, Gazze’deki günlük işleri yürütecek Filistinli teknokratları denetleyecek bir komiteyi kurmakla görevlendirildi. Uluslararası İstikrar Gücü (International Stabilisation Force, ISF) olarak bilinen yeni bir askeri yapı güvenlik kontrolünü devralacaktı. Filistinli insan hakları örgütü Al-Haq’ın direktörü Shawan Jabarin’in bana söylediği gibi, öneri işgalin mantığında yalnızca semantik bir değişiklik içeriyordu: ISF, basitçe IDF’nin yerini bir işgalci güç olarak alıyordu.

Kushner, Barış Konseyi’nin mimari vizyonunu Davos’taki Dünya Ekonomik Forumu’nda sundu. Project Sunrise (Gün Doğumu Projesi), 180 lüks yüksek katlı binaya ait görsellerle Riviera’nın halüsinasyonu andıran vizyonuna ayrıntı kattı; bunların arkasında ise yedi kentsel ve sanayi geliştirme kümesi, İsrail’in Ekim 2023’ten bu yana Gazze’yi kontrol edilebilir kesimlere ayırmak üzere inşa ettiği askeri yolların güzergahını izleyen geniş yollarla birbirinden ayrılıyordu. Bunların doğusunda tampon bölge yer alıyor, ama bir tarım alanı kılığına sokulmuş haldeydi. Önerilen kontrol mimarisi siber uzaya kadar uzanıyordu. İsrail’in seçkin siber-istihbarat birimi Unit 8200’ün mezunu olan Tancman, bir Dijital Dönüşüm Planı taslağı hazırlamak üzere Trump tarafından çağrıldı. Bu plan, bu yıl Temmuz ayına kadar ücretsiz yüksek hızlı bir internet hizmetinin tüm sosyal etkileşimi ve finansal alışverişi çevrimiçi ortama taşıyacağına dair bir bildirimi de içeriyordu. Amaç Filistin ekonomisine yardım etmek değil, tüm finansal ve bürokratik işlemleri İsrail gözetimine açmaktı.

İsrail hükümeti için yeniden inşa bir pazarlık aracı sunuyor. Büyük ölçekli geliştirme yıllar alıyor. Kontrol noktalarını ve terminalleri, Gazze’ye giren her çimento ve yapı malzemesi kamyonunu tamamen denetiminde tutarak İsrail, yeniden inşanın sonu gelmeyen bir “proje” olarak kalmasını sağlayabiliyor. On binlerce kişinin toprak yığınlarının altına gömüldüğü tahmin edilen toplu mezarların üzerine inşa edilen lüks kuleler imgesi, 21. yüzyıl soykırımının mantığını cisimleştiriyor. İsrail hükümeti şimdi, eski bakan Ron Dermer’in sözleriyle, “iki yıllık savaşın başaramadığını piyasa güçlerinin başaracağını” umuyor. Gazze’deki Filistin yaşamının silinmesi, sezgilere aykırı biçimde, mimari yollarla başarılabilir.

Ocak ayında Forensic Architecture araştırmacıları, Sarı Hat’tın İsrail kontrolündeki tarafında, Refah’ın yıkıntılarının hemen doğusunda, birkaç askeri karakolla çevrili bir kilometrekarelik alanda yürütülen saha çalışmasını tespit etti. Sızdırılan bir ABD askeri belgesi, bu çalışmanın Alternative Safe Communities (Alternatif Güvenli Topluluklar) adlı bir programın pilot uygulaması olduğunu ortaya koydu. Program, Hamas’tan vazgeçmeye istekli olup olmadıkları açısından elenen on binlerce Filistinliye, su, sanitasyon ve elektrik bağlanmış modüler evlerden oluşan topluluklarda barınma sunacak; camiler ve okullar, BAE’nin kullandığı müfredata uygun biçimde İsrail ile normalleşmeyi teşvik edecek. Emirati Compound (Emirlikler Yerleşkesi) olarak adlandırılan yapının temsili görseli, yeni bir tür mülteci kampının yerleşim düzenini gösteriyor. Planda iki katlı prefabrike birimler —İsrail kuvvetlerini “tehdit edecek” kadar yüksek olmayanlar— İsrail zırhlılarının devriye gezmesine olanak veren geniş sokaklar boyunca diziliyor. Merkezde, tek katlı bir camiyi çevreleyen büyük bir park yer alıyor. Lüks konutlar ve bir Riviera yerine, Filistinlilerin yeniden inşa planlarından umut edebileceği en fazla şey bu. Sakinler çitlerle çevrili kampa biyometrik sensörlerle donatılmış kontrol noktalarından girip çıkacak. Plan ayrıca “yurt dışına seyahat etmek isteyen sakinlere” yardım sunuyor.

Birkaç Filistin yeniden inşa planı öne sürülmüş olmasına rağmen, bu girişimlerin tümü Filistinli planlamacıları ve mimarları görmezden geldi. Bunlardan biri olan Phoenix Gaza Initiative (Anka Gazze Girişimi), Filistin’deki ve diasporadaki Filistinli mimarlarla birlikte çalışan Gazze Şeridi Belediyeler Birliği tarafından hazırlandı ve “Gazze’de süregelen sosyal ve mekansal ilişkilere” dayanıyor. Silinen mahalleler ve mülteci kampları —Refah ve Cibaliya gibi bazıları Filistin ulusal kimliğinin tarihi merkezleri— silinmiş yüzeyin arazi mülkiyeti dikkatle yeniden kurulduktan sonra ev ev yeniden inşa edilecek. Yeniden inşa süreci boyunca her aile yıkılmış evinin bulunduğu yere yakın bir noktada konaklatılacak ve topluluklar yeniden inşaya dahil edilecek.

Gazze’deki Filistin yaşamını yok etmek gibi örtük bir amaçla Filistinlilere dayatılan yeniden inşa planları, Lemkin’in soykırım suçu kavrayışında mimarlığa neden bir yer ayırdığını gözler önüne seriyor. Lemkin, bir halkın mekanını düzenleme biçiminin, o halkın tarihinin ve toplumsal yapısının bir tezahürü olduğunu biliyordu. Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe’da “Soykırımın iki aşaması vardır,” diye yazdı. İlk aşama, “ezilen grubun ulusal örüntüsünün yok edilmesini” içerir — bu, Gazze’de İsrail’in yıkıcı bombardımanı yoluyla gerçekleştirildi. İkinci aşama ise, Gazze için bu yeniden inşa planları gibi, ezenin bir tasarımının dayatılmasını içerir. “Bu dayatma da,” diye yazdı Lemkin, “kalmasına izin verilen ezilen nüfusa, ya da nüfusun çıkarılıp bölgenin ezenin kendi vatandaşları tarafından sömürgeleştirilmesinin ardından yalnızca toprağın kendisine yapılabilir.”

Not 

1. Eyal Weizman tarafından kaleme alınan, 23 Nisan 2026 tarihinde London Review of Book adlı sitede yayınlanan “All they will find is sand: Gaza’s Yellow Line” başlıklı metin yazarın izniyle Ebru Şevli tarafından çevrilmiştir. (URL: https://www.lrb.co.uk/the-paper/v48/n07/eyal-weizman/all-they-will-find-is-sand)