“Yeraltındaki ve yerüstündeki birbirine geçen bütün örgüler, burada insan eli ile yapılan ve doğa eli ile yaratılan bütün mekanlar, bütün mimarlıklar, sanki bu dev yapıtın birbirine bağlanan kökleriydi…”

Hüseyin Yanar, Mimar, Akademisyen
Finlandiya

---

Düğümlerin İzinde: Yürümeyi Öğrendiğim An

İngiltere’de çok şey oldu. Her şey değişiyordu, bütün bildiklerim, mimarlık, sanat, hocalık, öğrenme ve öğretme hatta ilişkiler, dostlar, yaşadığımız kent, kente ait mekanlar ve sanki bütün hayat… Farklı hale gelmişti daha önce olan biten, yaptığımız stüdyolar dahil. Gördüğüm galeriler, bildiğim sanatçılar değişmiş, bambaşka olmuştu. Sanat ve mimarlık iç içe girmişti. Bunların ortasında yine öğrenciler vardı. İki binli yıllara girmeden birkaç yıl önceydi.

Oxford Mimarlık Okulu’ndaki ilk sınıf öğrencilerimizle Londra’daki bazı sergileri görmeye gitmiştik. Hatırlıyorum; Thames Nehri’nin yamaçlarına doğru tırmanmış sonra da merdivenlerle yukarıdaki Hayward Galeri’ye çıkmıştık. O yıllarda yaptıklarıyla sanat dünyasını sarsan Anish Kapoor’un zirveye çıkışındaki ilk sergilerinden birine tanık olmuştuk. Sanatçının kıpkırmızı dev kubbesinin altında olmak önemli bir mekan deneyimiydi. Kapoor duvarları, döşemeyi delip mekanın fiziksel ve mental sınırlarının ötesine gidiyordu. Aynı gün Saatchi Galeride Richard Wilson’un “20:50” isimli çalışmasındaki geri dönüşümlü makine yağı dolu odasını, odadaki diyagonal şekilde ortaya doğru giden koridoru, koridorun etrafındaki yarı bele kadar gelen gazolinle dolu mekanı, kokusunu, ışığı ve oradaki atmosferini deneyimledik. Tavandan inen metal paralar enstalasyonu ve yere düşen gölgelerin mumyalara benzeyen düetine sanatçı Cornelia Parker’ın odasında tanık olduk. Daha sonra Oxford stüdyomuzun çalışmalarına giren başka sergiler, o yılların sanatçıları bize tempo tuttu; Mona Hatoum, Robert Smithson, Richard Long, Richard Serra, Christo & Jean Claude, Andy Goldsworthy ve diğerleri gibi… Land Art, Gallery Art, Nature Art ve Mimarlık, Jane (Tankard) ile birlikte yönettiğimiz Oxford stüdyomuzda (Anatomy of Landscape: Anatomy of Body) bir araya geldi. Hem kenti hem de bu sanatçıların yaptıklarını katediyorduk. İlerisi için çok şey aldığımız bu stüdyo öncesi bir yaz okulu yapmıştık. 

Çizdiğim en büyük ağaçtı. Kökleri derinlere iniyordu. Senaryonun parçası olmuştu. Oxford kentini anlatıyordu. Dev bir masada, altı gözüken büyük bir eskiz kağıdına kentin büyütülmüş, vaziyet planının üzerine kalın bir eskiz kalemi ile çizmiştim. O efsanevi Orta Çağ kolejlerini, o yolları, o sokakları, o kitaplıkları hayal ederek yorumlamıştım. Ağaç ile kent birbirine dönüşüyor, birbirlerinin içine girip çıkıyor, transforme oluyordu. 

Oxford Brookes Üniversitesindeki mimarlık bölümünde yaptığımız bir yaz okulunun açılışıydı. Masanın etrafında, Amerika’dan gelen hocalar California Üniversitesinden Mike Martin ile Visconsin-Milwaukee Üniversitesinden Don Hanlon ve öğrencileri vardı. Ağaç kökleri gövdeye varan üç yolu sembolize ediyordu. Genellikle yabancıların yaşadığı rengarenk Cowley caddesi, yerel halkın çoğunlukta olduğu İffley yolu ve etrafında diğer kent sakinlerinin konutlarının olduğu ve gelen gidenlerin, ziyaretçilerin kullandığı Londra bağlantılı Headington Caddesi bu köklerin en önemlileriydi. Bu üç yol, Bir Mayıs kutlamalarının yapıldığı, gençlerin üzerinden defalarca nehre atladığı Magdelen Köprüsü öncesi bir araya geliyor ve gövdeyi temsil eden High Street’e bağlanıyordu. Sağda köprü öncesi Headington yolundan biraz sağa yürüyünce nehir kenarına avlusunu dönmüş James Sterling’in tasarladığı öğrenci yurdu vardı. Üç yolun birleştiği yerde de gençlerin uğrak yeri Koko cafe ve barı bulunurdu. Ana yol High Street, sağında solunda kolejlerin adeta birbirine geçtiği örgülerin arasında kentin bel kemiğini oluşturuyor biraz ileride sağdaki yuvarlak planlı efsanevi Bodleian Kitaplığı’nın yakınından devam edip Carfax Kulesi’ne doğru geliyordu. High Street’i yatayda doğrultuda kesen Abington, Cornmarket ve ikiye ayrılan biri Banbury diğeri Woodstock yollarının ötesinde yollar ağacın dalları gibi kenti yukarılara ve sağa sola götürüyordu. Kentin ana caddelerinde akademik giysileri ile seremoniler sırasında dolaşan bir sürü kişi olurdu. 

Öğrencilerle hocaların etrafını çevirdiği büyük masanın üzerinde büyük eskiz kağıdına çizerek içselleştirerek anlattığım bu ağaç, kenti sembolize eden benim Oxford’um olmuştu. Bu ağacın hocalık kariyerimde, İstanbul ve Finlandiya arasındaki hikayelerin başlangıcı olduğunu bilmiyordum. Çizerken çok heyecanlanmıştım. Amacım görünenin arkasına gitmekti. Kenti bire bir tanımlamaktan uzaklaşmaktı. Oxford’u hem somut hem de soyut olarak hayal etmek, ettirmekti. Oxford’u yaşamın içinden bir ağaç ve kökleri ile yan yana koymuş, bir benzerlik kurmuştum. Kenti böyle okumak, bilinen bilgilerin yanında kişisel bir yorum olmuştu. Hem benim hem de onların akıllarında kalacaktı. En önemlisi de öğrencilerin taze duyguları, spontane, içgüdüsel ilk refleksleri çok önemliydi. Sabahleyin açılışta ağaç ortaya çıktıktan sonra, “İşte bu benim Oxford’um” diyerek altını çizmiştim. “Sıra sizlerin Oxford’unda” demiştim. Hatta onlara “Mimarlığı unutun” dediğimi de hatırlıyorum, mimarinin bu dev kuruluşunun, ustalarının, starlarının altında ezilmeyin dediğimi, hatta daha da ileri gittiğimi de. Çünkü daha sonra mimarlığa kendi kuralları ile daha da güçlü geri döneceklerdi. Kalıpların dışına çıkmalıydık. Bilinen parametrelerin ötesinde her öğrencinin ne düşündüğü önemliydi. Sonra aklıma geldiğinde kendim de şaşırmıştım ama ilk o baştaki iki kelime “Mimarlığı unutun” bir motto’ya dönüştü. Hatta “Bir çocuk gibi olun” bile demiştim. Çünkü çocukların taze beyinlerinin ilk reaksiyonlarının netliği, berraklığı çok önemli ve değerliydi. Sonunda programı birlikte koordine ettiğimiz okulun hocalarından sevgili dost, John Stevenson ile bu senaryo içinde yukarıdaki tren yolundan merkeze gelenleri gidenleri yönlendirecek bir “Oxford Kapısı” yapmalarını önerdik. Aslında bu önerme ile projenin kaderi çizilmişti. Belki o noktayı işaret etmekle sonraki adımı onlara bırakabilirdik. Ama süreleri çok azdı, kentte sanırım bir hafta kalacaklardı. Yine de gruplar halinde öğrenciler akılda kalıcı projeler yaptılar. Dönem yeni bitmişti. Öğrencilere malzeme bulmaları için önerdiğim sağda solda etrafa yayılmış çöp kutuları bizim hazinelerimiz olmuştu. Hiç hesapta olmayan kırılmış malzemeler, kırılmış radyo parçaları, camlar, aynalar, kablolar, ipler, teller, naylonlar, örgüler bulmuştuk. Bunlar kentin binalarına, yollarına, bağlantılarına, boşluklarına, doluluklarına dönüşmeye başladı. Hiç hesapta olmayan malzemeler yeni anlamlar kazanıyordu. Sonunda jüride gruplar çalışmalarını sundular. Bir grup ise stüdyonun ortasında, yerde, buldukları malzemelerle etkili bir enstalasyon yapmış diğerleriyle istenen kapının ötesinde Oxford kentini bu dönüşen malzemelerle yeniden yorumlamışlardı. Mimarlık, önceki dönem projeleri bittikten sonra parçalara ayrılmış, paramparça olmuş, çöp kutularına atılmış, onu çöp tenekesinde bulan Amerikalı öğrenciler tarafından yeniden kurulmuştu. Yaz okulunu okulunun bazı hocaları ile yaptığımız jüri ve daha sonra da Oxford Üniversitesindeki tarihi Orta Çağ kolejlerinden birinin St. Edmund Salonu’nda bir kutlama toplantısı ve konuşmalarla bitirdik. Bu deneyim, bu ağaç, bu kent, bu kapı, deneysel stüdyolara, pedagojik açıdan öğreneceğimiz yeni stüdyolara doğru giden yolları da gösteriyordu. 

Bir ağaç Oxford’da yolumuzu bulmak için rehber olmuş, bırakın Oxford’u benim İstanbul sonrası mimarlık ve sanat kariyerimdeki bir sembol haline gelmişti. Sanki onun köklerinden dalları üzerinde yürümüştük hep birlikte. Daha sonra bugüne dek çizeceğim yüzlerce ağacın, bambaşka bir hal alacak yürüme hikayemin ilk izlerini oralarda belki de bulmuştum. Bu ağaç aracılığı ile kenti katetmiştik. 

İngiltere sonrası kuzeyde de yine neredeyse her şey değişmişti. Yine beyaz bir sayfa açılmıştı üzerine hayatı yazmak, çizmek için. Tuhaf bir şekilde bir anlamda sevmeye de başladığım bu bitişler, bu başlangıçlar hayatın bir parçası da olmaya başlamıştı. En önemlisi de kentin, kentlerin algısı bambaşka hale gelmişti kafamda, mental ve fiziksel açıdan. Yaşama tempo tutan mevsimlerin sınırları da bambaşkaydı burada. Yaz ve kış, bildiğim bütün sınırlar aşılıyordu. Kentin fiziksel sınırları, soğuğun sınırları, aydınlığın ve karanlığın sınırları hatta boşluğun, doluluğun sınırları, sessizliğin ve sesliliğin sınırları da. En önemlisi de sessizliğin böylesini hiç ama hiç görmemiştim. Sessizlik ve boşluk fikri önce korkutucu olsa da alışmak zaman alsa da giderek devinime hazır olmalarından ötürü provokatif bir yan da taşıyordu. Bunu da ülkeler arası yolculuklarda yolda öğrenmiştim. Kenti katetmek de katetmenin sınırlarını bulma da hatta aşma da farklılaşmıştı. Ahh! Kar ve buz… Karanlıklarda kar ve buz geldiğinde rahatlıyordum. Düşünebiliyor musunuz donmuş denizlerin üzerine çıkılabiliyor sanki dev bir eskiz kağıdı yayılmış gibi herkesin izleri beyazlıklara döküldüğünde bunlar üzerinde bir anlamda rotalar oluşturup karşıdan karşıya bile geçilebiliyor hatta yakın adalara bile yürüyüp gidebiliyordu! Bu kent içi yolculukları planlı yapma, ya da spontane, sürprizlere açık karşılaşılan anlara göre hareket etme farklı sonuçlar ortaya çıkarıyordu. Bilinen planlamaların, hayal edilen kent tasarımlarının içinde aslında kentte yaşayanların günlük yaşam içinde yaşayanların kendileri ve etrafındakiler ile yarattıkları kendi kentleri, kendi kent tasarımları vardı. Sonu bilinmeyen süreçleri de sevmeye ve benimsemeye de başlamıştım daha da yıllar içinde.

Kapının arkasında uzun bir ip sallanıyordu. Alışılmadık bir görüntüydü. Etkileyiciydi. Niye buradaydı? “Bu nedir?” diye sordum. “Düğümlerin ipidir” dedi Essy. Ayak üstü, bizi yolcu ederken hikayesini anlattı. Önce bir bir, bu uzun ipi düğümlüyor sonra da bu düğümleri adeta özel bir ritüel ile tek tek açıyordu, yavaş yavaş sabırla tespih çeker gibi. “Ne zaman bu işi yapıyorsun” diye aklıma geldi ama sormadım. Belki de bu seremoniyi ya dışarıdan gelip kapıdan evine girdiğinde ya da evden çıkarken yapıyordu. Ya da bu uzun, kalın ip, günlük telaşın gürültüsünden döndüğünde düğümleri açtığında o gürültüleri temizleyen veya evden çıkma öncesi kendisini o gürültülere hazırlayan bir egzersizdi. O düğümleri her ne zaman yaparsa yapsın, her ne zaman açarsa açsın, kim bilir belki de evine girdiğinde ona kendisini hatırlatan yerdeydi bu ip, onun belki de bu özel meditasyonu öncesi (1).

O gece ileride bana yol gösterecek sevgili Essy’nin ipi ile bir Hong Kong akşamında aynen böyle tanışmıştım. Essy Baniassad, İran asıllı Kanadalı o zamanlar Hong Kong’da yaşayan bir mimar ve mimarlık okulunun başkanıydı. Kendisi ve mimarlık fakültesinde görev yapan sevgili dostum Eymen Homsi ile güzel bir akşam geçirmiştik. Essy’nin evi bomboştu. Sadece oturma odasında büyük bir yer yatağı ve birkaç silte vardı. Doğu taraflarından olduğu, el işi olduğu belli halının üzerindeki renkli yastıklarda oturduk. Bunlara ilave, loş odada bir de ışık parlıyordu. Hong Kong Çin Üniversitesi’nde jürilerine davet edildiğim bu mimarlık okulunun yoğun bir günü sonrası birlikte içtiğimiz bir şişe şarap ile oradan oraya, farklı ülkelere, dostlara, mimarlığa, yaşama dair sohbetlerle nerelere gittik geldik. Dünyanın bir ucundaki o güzel akşam ve son dakikadaki bu ip ve o düğümlerin hikayesi ve düşündürdükleri hep aklımda kaldı, Güney Kore’deki yürümeyi öğrenme deneyimim öncesi (2).

Güney Kore’de 2013-2014 yılları arasında Busan’da yürümeyi öğrendim. O da bir rastlantıydı yaşamın hikayeleri arasında. Belki de gerçek anlamda yürüme ile yüzleşmemin zamanı gelmişti. Bir öğle sonrası stüdyolardan ara bulup hocalık yaptığım mimarlık fakültesinin de yer aldığı Dong Eui Üniversitesi’nin kampüsünü saran dağların tepesine doğru çıkmıştık iki genç meslektaşımla. Sık ağaçlarla dolu dik yamaçta patikalarda oldukça zorlanarak yukarılara doğru tırmandık. Dallarını saran,  oraya özgü yoğun yeşilliklerin adeta dev bir pergolaya dönüştürdüğü tepelerin arasındaki en üst yükseklikte bir sırta çıkmıştık. Yürüme ile ilgili yaşamımda hiçbir yerde görmediğim büyük bir seremoni ile karşılaşmıştım. Birçok kişinin belki de uzun tırmanışları sonrasındaki yürüyüşlerinin yüksekteki final güzergahıydı. Tek kişi, ikili, grup halinde kadınlı erkekli bir yürüme haliydi. Bazıları çok sessiz bazıları konuşarak oldukça ciddi bir şekilde ilerliyorlardı. Tek başına radyosunun sesiyle konsantre olmuş yürüyenler bile vardı. Bazı yerlerde derme çatma ahşaplarla oluşturulmuş birkaç mola verme yeri de vardı. İşte meditasyona çok aşina bir kültürde, adeta onu daha çok gençken keşfeden bir toplumda yürümenin de başka bir durumu da olmalıydı! İşte orada ilk defa yürümenin bu boyutunu hissettim. O eksenin en ilerisinde ise merdivenlerle çıkılan bir seyir terasının da olduğunu ve oraya çıktığımızı hatırlıyorum. Mr. Shin şanslı olduğumu, çocukluğundan beri Busan’da ilk defa Japon Adaları’nı gördüğünü söylemişti. Gerçekten de çok etkileyiciydi uzaklardaki yatay yükseltiler peyzajını oluşturan birbirine bağlanmış adaları görmek. Daha sonra kentte tek başıma birçok yürüme yapıp değişik yerler keşfettim. Bunların başında da dağların tepelerine doğru yükseklerde bulunan yerleşmelerin uzağındaki Budist mabetleriydi. Benim oradaki favori kutsal mekanım Tongdosa Mabedi’ydi. 

Birkaç kere yalnız da gittiğim bazen gecenin bir saatine kadar ortalık iyice sessizleşene dek kaldığım, tepelere doğru arkasındaki sınırlarını dolaştığım, meditasyon holünde önce bir çiftle sonra da yalnız oturduğum, özel duygular hissettiğim yerlerdendi. Tepelerin altındaki düzlükte ana kapıdan geçtikten sonra başlayan, solda yeşiller arasındaki bir kayalık izde üzerinde aşağı yönde akan suyun sesinin tempo tuttuğu çıkış seremonisi ve iki taraftan birbirine yaklaşan ağaçların altından sanki yüzlerce kapıdan geçercesine tırmanma hali ile oraya gitmenin çok özel bir yürüyüşü, bazen de yine çok özel bir içe dönme hali olurdu. Sağda solda kim bilir kimlerin kendi yaşamından neleri düşünerek üst üste koyduğu büyükten küçüğe taşlar gelene gidene yol gösterirdi. Yokuşun sonunda soldaki köprünün ilerisinde üç ana kapı ve birbirine eklenen üç ayrı bölüm ile mabedin kalbine varılırdı. Son kapının aksında ileride ana hol vardı. Arka bahçede, düzenlenmiş alanın ortasında Buda’nın kalıntılarının olduğu söylenen bir objenin de olduğu bir anıt yer almıştı. Zaten ana mekandan arkaya bakan göz hizasındaki şerit pencereden orası gözükürdü. Burada rahibin elinde tempo için vurduğu enstrümanı ve oradakilerin namazın çok hızlısına benzeyen bir şekilde secdeye gidiş ve doğruluşları hep aklımda kaldı. Bu ana mabet holünün yanındaki avlunun ötesinde de çok büyük bir meditasyon odası vardı. Sanki bütün bu kapılar gelenleri adım adım yürüterek etraftaki çok sayıda tek katlı aynı üsluptaki geleneksel çatılı ahşap yapıların arasından bu son avluya ve ana mabet odasına yönlendiriyordu. Sanki orada da bütün bu kapılar aracılığı ile meditasyon salonunda kendi dünyanızla baş başa kalıyordunuz; inşa edilmiş çevre ve kendi inşanız arasında, fiziksel ve mental dünyalar arasında büyük bir katediş oluyordu…

Busan’dan Helsinki’ye dönmüştüm. 2015 yılının 23 Mart’ında Kore’deki izlenimleri detaylı anlatan bir makale kaleme aldım. Yazının başlığı daha sonra Tampere’deki mimarlık bölümünde yapacağımız çalışmalara, atölyelere de ışık tutacak “Yürümenin Mimarlığı: Urban Meditasyonu” olmuştu. Bu yazıda bir anlamda sınırların, katetmenin kurallarının altını çizmişim.

Sınırlar arasında dolaşırsanız birinden diğerine geçmek çok kolay olmaz. Bir kapıdan geçerken, kapının arkasındaki dünyaya alışmak zaman alır. Beklemelisiniz ne olup olmadığını anlamalısınız. Sabırlı olmalısınız. Sınırların kuralıdır bu. Güney Kore’den sonra geldiğim, daha önce yaşadığım, yıllarca kaldığım Finlandiya da değişmişti. Tabii ben de değişmiştim. Gözümde belki de başka gözlükler vardı. Kuzeyi tekrar bulmalıydım; sınırları aşıp bulduğum diğerleri gibi. Zaman alacaktı. Yürüyüş (bu makaledeki farklı ölçekler anlatmaya çalıştığım katedişler) devam etmeliydi. Güney Kore’nin Budist Mabetleri, tapınakları, buranın doğası olmuştu, Finlilerin “bizim mabedimizdir” dedikleri, sembolleştirdikleri ormanlar ve onların etrafını saran kıyılar, göller, kış, kar, buz uçsuz bucaksız donan denizler, bütün bunların arasındaki yaşadığım başkent olmuştu. Bir, iki, üç derken kendimle taşıdıklarımı, hissettiklerimi, gördüklerimi, duygularımı çizmeye başladım; ya yürüme sonunda ya başlamadan ya da arada bir yerlerde. İşte mimarlık öğrencisi olduğumdan beri hep benim için çok özel olan, mimarlık olan çizgiler, çizme ve hatta yazma dünyası yürümenin de içindeydi artık. Yürümeler tempolara dönüştü, hızlandı, yavaşladı, tekrar hızlandı, iç dünyanın dış dünya ile diyaloğuna başladı. Çizgi ise sadece onların arasında bir aracıydı (3).

Düğümler önemliydi. Bu yolla duygular çizgilere, adımlar da yürüyüşlere dokunmuştu, hepsi bir olmuştu gittiğim yerlerde, kenti katedişlerde. Bu katedişlerin eski kahramanı yazının başındaki yaz okulunda öğrencilerin ortasında çizdiğim o dev ağaçla ve sonra karşılaştığı başka bir kadim ağaçla yazıyı tamamlamak istiyorum. Oxford’u anlatırken çizdiğim o ağaç gerçek miydi hayal miydi bilinmez ama ağaç deyince sonrasında, yıllar içinde ne çok ağaç çizmişim hatta bazılarına oldukça kafa yormuşum. Bu ağaçlardan birisi çok eski ve dev bir gövdesi olan Zonguldak’ta Gümeli’de yaşayandı. Oraya bu kadim ağacı anlatan bir heykel yapmak için çağrılmıştım. Çok yaşlı bir ağaçtı. İsmini de bu yüzden Ulu Porsuk takmıştık. O zamanlar, yani ekim 2018 tarihli notlarıma şunları yazmışım.

Yine ormanın derinliklerinde hep birlikte yürüdük. Yine yorucu bir tırmanışa geçtik. Duruyor, biraz soluklanıyor ve tekrar başlıyorduk. Yağmur da yağmaya başlamıştı. Orman bir başka oldu. Daha da gizemli bir hale geldi. 1400 metrelerde karanlık yavaş yavaş üzerimize çöküyordu. Hepimiz yorulmuştuk. Ama işte artık istediğimiz yere varmıştık. Ulu Porsuk ağacı bir tepeye doğru eğimli bir yamaçta tam karşımızdaydı. Bu yaşayan abideye daha da yaklaştık. Gövdesinde sanki birçok ağaç yan yana gelmiş ve özenle dış dünyasının kıvrımlarını oluşturmuştu. Kim bilir kaç kişi el ele tutuşarak onu sarabilirdi? Ağacın kendine özgü dalları ve çama benzer iğneli yaprakları, nadir açan kırmızı çiçekleri vardı. Onu görmeden kim bilir kaç kere çizmiş, üzerinde çalışmıştım. Ama karşı karşıya olmak ve etrafındaki atmosferde onu hissetmek daha da başkaydı. Ulu Porsuk çok bilge bir ağaçtı. Bizim için de bütün bu kentte gördüğümüz her şeyin en tepesindeki sembolik bir yapıt olmuştu. Yamaçtaki yüzlerce hatta belki de binlerce yıllık bu ağaç ile Ulu Porsuk ile sanki özetlenmişti. İşte şimdi o karşımızdaydı. Geldiğimiz bunca yoldan sonra, hiç görmeden, fotoğraflarıyla, anlatılanlarla tanıdığım onun dev gövdesine sarılmışım. Ona sarılmak müthişti. Sanki dünyanın bütün ağaç gövdelerine sarılıyordum. Oxford’da başlayan kökleri, gövdesi ve dalları ile çizdiğim o ağaç hikayesi yaklaşık yirmi yıl sonra bambaşka bir hal almıştı. Yeraltındaki ve yerüstündeki birbirine geçen bütün örgüler, burada insan eli ile yapılan ve doğa eli ile yaratılan bütün mekanlar, bütün mimarlıklar, sanki bu dev yapıtın birbirine bağlanan kökleriydi. Ve bu gövde de birbirine bağlanmış bütün bu çizgilerin buluştuğu, bir araya geldiği ve hatta iç içe girdiği gövdesiydi, aynen Oxford ağacının kökleri gibi. Binlerce kilometrelik, sanki hiç kesilmeyen çizgilerin, örgülerin, izlerini takip ederek dolaşıyorduk, kentleri, katediyorduk.

Notlar
1, 2, 3. Yanar, Hüseyin “Yürümenin Mimarlığı: Urban Meditasyonu”,  23 Mart 2015, Arkitera, İstanbul.

4. Otuz yıl önce Hayward Galeri’de sergisini gezdiğimiz Anish Kapoor aynı yerde tam bu yazıyı bitirirken sergisini açtı. Hızla baktığım görüntülere göre mekanın fiziksel ve mental sınırlarını yine zorlayan Kapoor ileri gidiyordu. Hayward Galeri’sinin yüzeylerinde ve kaya bloklar içinde yarattığı gizemli deliklerin dışarıya yansımaları yerde oluşan ve tavandan sarkan dev peyzajlara dönüşüyordu. Kırmızı, siyah, metalik yüzeyler ile volümler arasında kontrastlar yaratıyordu. Dağların sanki ters yüz edilmesi, içerinin dışa çıkartılması dünyanın derinliklerini, sırlarını araması gibiydi. Kapoor da çok yol katetmişti.