Sürdürülebilirlik Bağlamında Ekoloji
Artık herkesin bildiği gibi, ekoloji canlıların ve çevrenin karşılıklı etkileşimlerini inceleyen bir bilim dalıdır. Bu etkileşimlerin sağlıklı biçimde devam etmesi, hem doğanın hem de insan yaşamının sürekliliği için zorunludur. Sürdürülebilirlik kavramı ise tam da bu noktada devreye girer: Doğal kaynakların gelecek kuşaklara aktarılmasını, ekonomik aklı, eşit paylaşımı, çevresel dengenin korunmasını ve insan yaşamının nitelikli bir şekilde sürdürülmesini hedefler. Çok kapsamlıdır. Özellikle mimarlık ve kentleşme alanında sürdürülebilirlik; toplumsal, ekonomik ve ekolojik prensiplerle doğrudan ilişkilidir. Günümüzde yapıların tasarımı, inşası ve işletilmesi, ekosistemler üzerinde önemli bir etki yaratmaktadır. Mimarlık, çözüme bağlı olarak sürdürülebilirliği destekleyen ya da sarsan bir araç olabilmektedir. Mimari mekan, doğadan kopuk değil, doğayla sürekli etkileşim içinde olan bir varlıktır. Yapılar; araziye müdahaleleri ve kullanıcıların yaşam alışkanlıklarını yönlendirme biçimleriyle, malzeme kullanımlarıyla, enerji tüketimleriyle sürdürülebilirliği doğrudan etkilerler. Sürdürülebilir mimarlık anlayışı, bu etkinin olumsuz değil olumlu yönde gelişmesini sağlamayı amaçlar.

Mimarlıkta Sürdürülebilirliği Belirleyen Temel Unsurlar
Enerji verimliliği; yapıların ısıl konforu, aydınlatması ve havalandırması için gereken enerji miktarı ekolojik dengeyi etkileyen en kritik faktörlerdir. Pasif tasarım stratejileri; doğal havalandırma, güneşten yararlanma ve yalıtım çözümleri enerji tüketimini önemli ölçüde azaltır. Malzeme seçimi önemlidir; inşaat malzemelerinin üretim süreçleri, karbon emisyonları ve doğal kaynak tüketimi durumları farklı sonuçlara neden olur. Geri dönüştürülebilir, yerel ve düşük enerjiyle üretilen malzemelerin tercih edilmesi, ekolojik sürdürülebilirlik için büyük önem taşır. Su yönetimi, özellikle su kıtlığının arttığı bölgelerde kritik bir sürdürülebilirlik adımıdır. Yapılarda yağmur suyu toplama sistemleri, gri su geri dönüşümü ve verimli tesisat çözümleri, su kaynaklarının korunmasına katkı sağlar. İklim verilerinin tasarıma entegre edilmesi, yapının bulunduğu coğrafyanın doğal koşullarından en verimli şekilde yararlanmayı sağlar. Böylece hem enerji tüketimi azalır hem de yapı çevresiyle uyumlu bir kimlik kazanır. Kent ölçeğinde sürdürülebilirlik, yalnızca tekil binalarla değil, ekolojik ağların korunmasıyla mümkündür. Yeşil çatılar, dikey bahçeler, geçirgen yüzeyler ve ekolojik koridorlar, kentlerin doğayla bağını güçlendirir.

Mimarlıkta sürdürülebilirliği şu şekilde özetleyebiliriz:  Bir yapının enerji performansı, kullanılan malzemelerin doğaya etkisi, kent dokusu içindeki ekolojik rolü ve kullanıcılarına sağladığı yaşam kalitesi birlikte ele alınmalıdır; ekolojik bakış açısı, mimarlıkta yalnızca çevreci bir yaklaşım değil, aynı zamanda estetik, işlevsel ve sosyal bir sorumluluktur. Doğayla uyumlu tasarımlar, kullanıcıya konforlu bir yaşam alanı sunarken, ekosistemlerin korunmasına da katkıda bulunur. Böylece sürdürülebilirlik, yalnızca bir hedef değil, mimarlığın vazgeçilmez bir tasarım ilkesi haline gelir.

Ekolojik anlamda “şimdilik” kaydıyla güvenilir veriler elimizde mevcuttur (URL 1).  Ancak, bu konudaki son bilgiler çok ilginç. Her zaman 11 derece  ve çiseli olan Londra’da Kasım ayında kar yağınca aşağıdaki bilgiyle karşılaştım: “Aşırı soğuk hala mümkündür: Soğuk hava olayları yaşanmaya devam edecektir. Bazı araştırmalar, artan ısının bir Arktik’in kutup girdabını (polar vortex) tetikleyebileceğini ya da diğer hava düzenlerini istikrarsızlaştırabileceğini; bunun da küresel ortalama sıcaklıklar artarken bile bazı bölgelerde alışılmadık derecede soğuk dönemlere yol açabileceğini öne sürmektedir.” 

Sonuç olarak; ekoloji ve sürdürülebilirlik, ayrılmaz iki kavramdır. Doğa ile uyumlu bir yaşamın temeli, mimarlıkta ekolojik ilkelerin benimsenmesinden geçer. Enerji, su, malzeme ve mekan kullanımı konularında bilinçli tasarım kararları alınmadığı sürece ekosistemlerin korunması olanaklı değildir. Geleceğin mimarlığı, yalnızca sağlam, güzel ve işlevsel değil; aynı zamanda ekolojik ve sürdürülebilir olmak zorundadır.

Çevre tasarımından ve yapımından sorumlu meslekler açısından asıl zorluk, dengeli bir dünya için mimarlık eğitimini “yeniden yapılandırmayı” düşünmektir! Tüm neoliberal dünyada üretimi süren aşırı masraflı ve düşüncesiz örneklere özenmeden… Sürdürülebilir mimarlık, yapının yalnızca inşa sürecini değil, tüm yaşam döngüsünü dikkate alır; üretim, kullanım, bakım ve yıkım süreçlerinde minimum maliyeti ve ekolojik etkiyi hedefler. Metanın üretimini ve dağılımını gösteren şema bazı ülkelerin niçin ekonomik, sosyal ve çevresel sürdürülebilirlikte diretmesi gerektiğinin açık bir kanıtıdır (Şekil 1). En zavallı durumdaki ülkeler üretmeden tüketenlerdir.

Burada savunacağım tez, “Yıkma/Yeniden Yapma/Onar” tezidir!

Fransız fotoğrafçı Mathieu Pernot, “Déconstruction” adlı fotoğraf sergisiyle (23 Ekim-24 Kasım, 2018) İtalya’da ilk çıkışını yapıyor. Sergi, kentsel mekanların dönüşümünü zamansal koşulların iç içe geçtiği bir görsel anlatı aracılığıyla ele alıyor. Pernot şu soruyu soruyor: “Toplumu, geçmişinin izlerini silmeye, her şeyi sıfırdan başlatmaya iten nedir?” Bu sorgulamayla sanatçı, 1950’ler ile 1970’ler arasında inşa edilen Fransız tarihi merkezlerinin çevresindeki banliyölerin ütopyacı fikrinden yola çıkarak, bu alanların günümüzdeki çöküşüne uzanan kentsel bir görsel arkeoloji yolculuğuna çıkıyor. Tartışmayı başlatan konu Milano’daki Fransız Kültür Merkezi’dir.

Tam da bu doğrultuda düşünen Anne Lacaton ve Philippe Vassal’ın mimarlık firması; “2050’lere kadar dünya bina stokunun yaklaşık 1.5 milyon metrekaresini kaybedeceğiz! Bu rakam dünya kentlerinden Atina, Berlin, Bükreş ve Paris’in toplam alanına eşittir. Binaları yok etmek müthiş bir kayıptır: Yuvaları, işleri, parayı ve tarihi yok eder! Orada yaşayanların hayatını kökünden değiştirir, taciz eder!” diyor (CICA 2025 Kongresi açış konuşması, 2025), (URL-2).

İsviçre’nin Zürih kentindeki Hardbrücke istasyonu yakınlarında bulunan MAAG Müzik Salonu, endüstriyel tasarımıyla dikkat çeken eski bir fabrika binasıdır. Lacaton & Vassal projesinde binanın yükleme iskelesi girişinde bulunan vinç dahi korunmuş ve yapı yeniden inşa edilmeden ve büyük bir değişiklik yapılmadan kullanılmaya devam etmiştir. “Yıkım planlandığında, yerine dönüşüm planlayın! Uzatın, yoğunlaştırın, yıkıma ve ‘tabula rasa’ya direnin!” diyor Lacaton.

    

Çağdaş Sanat Merkezi (FRAC) Nord-Pas-de-Calais, Dunkerque – Lacaton & Vassal projesi, mimarların kentin terk edilmiş deniz hangarı AP2’nin görkemine duydukları hayranlıktan doğmuştur. Bu olağanüstü mekanı çok katlı bir programla doldurmak yerine, yapıyı olduğu gibi korumuşlar; işlevleri ise sıkı bütçe sınırları içinde kalarak hangarın yeni inşa edilen “ikiz” yapısına yerleştirmişler. Şeffaf bir kabuk, şişirilmiş ETFE çatı ve cephelerdeki kayar polikarbonat paneller sayesinde, sergi salonları, ofisler ve geniş bir depoyu barındıran dayanıklı beton yapı için daha ılıman bir mikroiklim oluşturulmuştur. Zeminden, set (bullwark) nedeniyle erişilemeyen etkileyici deniz manzarası projeye ek bir değer katmaktadır. AP2’nin katedral benzeri iç mekanı, çok büyük ölçekli sanat eserleri için tasarlanmış olmakla birlikte, kentin istiridye festivali gibi sanat dışı etkinliklere de ev sahipliği yapacak şekilde düşünülmüştür (URL-3).

 

Standart bir toplu konutun yıkılıp yeniden yapılma maliyeti konut başına 165.000 €’dur. Yıkmadan onarılırsa bu rakam 55.000 € olur: Yıkmayın, dönüştürün, hem yaşamını uzatın, hem yaşam alanını arzu edildiği şekliyle arttırın ve bunu her hane halkının tercihine göre yapın, diyor Lacaton & Vassal mimarlık firması… Daha nice işleri, yapıtları var (URL 4). 

Palais de Tokyo’nun büyütülmesi Lacaton & Vassal’ın bir başka başarılı işidir. Söz konusu müzede 16500m2 alan artırımına gidilmiştir. Şimdi müze kalabalıklara ev sahipliği yapmaktadır.

Diğer yandan, Amerika Birleşik Devletleri yıkıyor, yeniden yapıyor. Orta Amerika’nın ikonik Modern Dallas Belediye Binasının yıkım kararı alındı. ABD’nin yıkıp yapmaya gücü yeter; zaten orada modern öncesi bir mimarlık tarihinin varlığından bile söz etmek çok zordur: taklit Gotik taklidi kiliseler ve Rönesans taklidi banka ve üniversite binalarını saymazsak. 

Biz ise neleri neleri yaktık yıktık, önünde keyifle sigaramızı içtik bir de! Ve hala da yıkmaya devam ediyoruz. Seyfi Arkan’lar gitti, Doğan Tekeli/Sami Sisa’lar gitti… Kaleler, kent giriş kapıları, tiyatrolar, odeonlar, anıtlar, çok çeşitli ve dünya güzeli geleneksel konutlar gitti…

Çok kapsamlı bir trajediydi bu; kimse “Dur,” diyemedi. Lacaton & Vassal’dan azıcık yardım alsaydık bir şey değişir miydi?

Notlar

• Beykent Öğretim Üyesi, CICA üyesi

• URL 1: (https://climate.esa.int/nl/nieuws-en-evenementen/Window-narrowing-on-global-warming-goal-warns-IPCC/)

• URL 2: (https://cicarchitecture.org/international-conference-on-territoriality-and-temporality-in-architecture-full-program/)

• URL 3: (https://arquitecturaviva.com/works/frac-nord-pas-de-calais-6)

• URL 4: (http://lacatonvassal.com/)
• URL 5: (https://www.researchgate.net/figure/Lacaton-Vassal-and-Druots-typical-renovation-method-wwwdruotnet_fig3_343969827)