1970’li yıllardan itibaren uluslararası literatürde şekillenmeye başlayan tarihi kentsel peyzaj kavramı, doğal, kültürel ve kentsel peyzaj tanımları temelinde peyzaj yaklaşımının gelişimiyle kuramsal altyapısını oluşturmuştur ve çalışmalarda bütüncül bir yaklaşım olarak ele alınmıştır (Bandarin & Oers 2012; Taylor 2018). Bu kuramsal birikim, 2011 yılında yayınlanan “Tarihi Kentsel Peyzaj Tavsiye Kararı” ile yönetsel bir çerçeveye dönüştürülmüştür. Koruma- kalkınma dengesini gözeten bu yaklaşımla, kentsel baskıların kültürel miras alanları üzerindeki olumsuz etkilerine karşı çözüm üretilmesi, yapılı ve  doğal çevre, toplumsal yapı, ekonomik süreçler ve somut olmayan değerler gibi unsurların birlikte değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Yaklaşım, zamanla farklı kentsel yönetimler tarafından benimsenerek çeşitli kentlerde uygulanmıştır (2). 

Çalışmada HUL yaklaşımının yöntemsel yapısına odaklanılmış ve yaklaşımın pratikteki karşılıkları uygulama biçimleriyle ele alınmıştır. Örnekler pilot şehirlerdeki çalışmalarla sınırlandırılmış ve şehirlerde benimsenen stratejiler, uygulamaya yön veren ilkeler ile geliştirilen araçlar değerlendirilmiştir. Yapılan araştırmayla yaklaşımın farklı bağlamlarda nasıl anlam kazandığı ve uygulama sürecinde ne tür pratiklerin geliştirildiği saptanmıştır. 

Tarihi Kentsel Peyzaj Yaklaşımı
Nüfus artışı, kontrolsüz kentleşme, sosyal parçalanma ve doğal afetler gibi gelişmeler, özellikle tarihi alanlarda karmaşık dönüşümlere neden olmaktadır. Bu durum, tarihi çevrenin sürdürülebilir ve bütüncül bir yaklaşımla ele alınmasını zorunlu kılmakta koruma ile kalkınma dengesini sağlama çabası küresel ölçekte önem kazanmaktadır. Bu bağlamda UNESCO, tarafından geliştirilen HUL yaklaşımı ile bütüncül, katılımcı ve uyarlanabilir stratejilerle ele alınarak, kentsel mirasın korunması ve yönetiminde yeni bir çerçeve sunmuştur. Tavsiye Kararı’nda, yaklaşımın, tarihi kentsel peyzajlarda üretken ve sürdürülebilir kullanımı teşvik etmeyi, sosyal ve işlevsel çeşitliliği güçlendirerek insanların yaşadığı çevrenin kalitesini korumayı amaçladığı belirtilmektedir (UNESCO, 2011).

HUL yaklaşımının uygulama yöntemi, fiziksel çevreyi korumaya yönelik teknik müdahalelerin dışında, çok katmanlı miras değerlerinin tanımlanması, kamu politikalarının yapılandırılması ve yönetişim süreçlerinin örgütlenmesini gerektirmektedir. Yaklaşım, korumayı planlama stratejileriyle entegre eden ve farklı düzeylerde sorumlulukların paylaşımını öngören bir uygulama modeline dayanmaktadır. Bu bağlamda, karar alma süreçlerinde merkezi ve yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları, uluslararası ve yerel aktörler arasında iş birliği ve koordinasyonun sağlanması, yöntemin işlerliği açısından önemlidir. Bu yönetişim yapısının uygulamaya nasıl konacağı ise, önerilen eylem adımları aracılığıyla ortaya konmaktadır.

Her kentin yerel bağlamı farklı çalışmaları gerektirdiğinden, HUL yaklaşımının uygulanması için ardışık bir düzen içerisinde tanımlanmayan altı temel uygulama başlığı altında somutlaştırılmıştır. Bu adımlar; kaynakların haritalanması, değerlerin tanımlanması ve paydaşlarla uzlaşılması, kırılganlıkların analiz edilmesi, bu unsurların kentsel planlama süreçlerine entegrasyonu, eylemlerin önceliklendirilmesi ve uygulamaya yönelik iş birliklerinin geliştirilmesini içermektedir. Ayrıca, kararların etkilerini değerlendirmeye yönelik izleme süreci de uygulama döngüsünün tamamlayıcı bir parçası olarak ele alınmaktadır. 

HUL adımlarının uygulanması sürecinde yararlanılması ve geliştirilmesi önerilen araçlar ise dört grupta tanımlanmaktadır Bunlar, kentsel alanlardaki temel değerleri tanımlamasına, çeşitlilikleri yansıtan vizyonlar geliştirmesine ve mirası korumaya yönelik eylemler üzerinde uzlaşmasına olanak tanıyan topluluk araçları; mirasın belgelenmesi, haritalanması, sosyal ve çevresel etkilerinin değerlendirilmesini sağlayan teknik bilgi ve planlama araçları; ulusal ve yerel düzeydeki yasa ve yönetmelikler, politika ve planlar ile yerleşik uygulamaları içeren düzenleyici araçlar; mirasın ekonomik değerini analiz eden ve farklı finansman kaynaklarının etkin kullanımını sağlayan finansal araçlardır (UNESCO, 2011; WHITRAP, 2016). 

Pilot Şehirlerdeki Uygulamalar
Tarihi kent peyzaj yaklaşımının ortaya koyduğu süreç ve adımların, farklı kentlerde uygulandığı görülmektedir. Bu kapsamda WHITRAP(3) tarafından desteklenen Ballarat, Şanghay, Suzhou, Cuenca ve Rawalpindi pilot kentler olarak; UNESCO desteğiyle çalışılan Zanzibar, Napoli ve Amsterdam ise örnek nitelikli kentler olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışmada söz konusu kentler örneklem olarak ele alınmaktadır. 

Ballarat, Avustralya
Ballarat, mimari mirası ve güçlü topluluk yapısının yanı sıra, kültürel enstitüler, hikaye anlatımı ve turizm gibi yaratıcı yöntemlerle Aborijin kültürünü yaşatma çabalarıyla öne çıkmaktadır. Kent, zengin tarihi ve kültürel bir dokuya sahip olmasına rağmen zamanla nüfus artışı, ekonomik baskılar, kimlik kaybı ve iklim değişikliği gibi sorunlarla karşı karşıya kalmıştır (NIUA, 2016). Bu sorunlar HUL yaklaşımı ile çözülmeye çalışılmış, toplumsal katılım temelli bir süreç benimsenmiştir. 

Yaklaşım kapsamında, “Ballarat Imagine” adlı kapsamlı katılım süreci, kültürel haritalama platformları, yerel danışma komiteleri ve Ballarat Miras Ödülleri gibi uygulamalarla halkın sürece etkin katılımı sağlanmıştır. “Today, Tomorrow, Together: The Ballarat Strategy – Our Vision for 2040” ve “Ballarat Heritage Plan 2016–2030: People, Culture and Place” gibi stratejik belgeler hazırlanmış; karar destek sistemleri, açık veri uygulamaları ve iyi uygulama çerçeveleri de bu süreci desteklemiştir. Yasal açıdan ise Ballarat Miras Danışma Komitesi ile paydaşlar arası iş birliği desteklenmiş, “Heritage Overlay” ve “Heritage Gaps” planı ile önemli alanların korunması hedeflenmiştir. Sürecin mali boyutu ise yerel yönetim bütçesi, uluslararası hibeler, araştırma fonları, düşük faizli krediler, proje hibeleri ve Ballarat Miras Restorasyon Fonu kaynaklarıyla desteklenmiştir (NIUA, 2016; WHITRAP, 2016). Elde edilen en önemli başarı, koruma anlayışının halk nezdinde kabul görmesi ve mirasın kalkınmanın bir parçası olarak değerlendirilmesidir. Ancak uygulamada bürokratik süreçlerin yavaşlığı ve fon yetersizlikleriyle karşılaşılmıştır.

Şanghay, Çin
Şanghay’ın Hongkou Nehri çevresi doğal yapısı, geleneksel Lilong yerleşimleri ve sanayi mirasıyla öne çıkmaktadır. Son yıllarda yeni yüksek katlı yapılaşmaların tarihi yapılara zarar vermesi, gelişim baskısının yaşam kalitesini düşürmesi ve ekonomik durgunluk gibi nedenler bölge üzerinde ciddi baskılar oluşturmuştur. Aynı zamanda, yerel kalkınma ihtiyacı doğrultusunda altyapı iyileştirmeleri, nehir bakımı ve yaratıcı endüstriler için alan dönüşümleri gibi uygulamalar da bölgede önemli fiziksel ve sosyal değişimlere yol açmıştır (WHITRAP, 2016).

HUL yaklaşımı, 2014 yılında Şanghay’da kentsel yenilemenin temel araçlarından biri olarak benimsenmiş; uygulama sürecinde WHITRAP ve ilgili aktörler etkin rol üstlenmiştir. HUL ilkeleri mevcut mahalle planlarına entegre edilmiş, 2016 yılında 11 mahalle koruma listesine alınmıştır. Pennsylvania ve Tongji üniversitelerinin çalışmaları ise süreci bilgi temelli ve çok aktörlü bir yapıya kavuşturmuştur.

HUL kapsamında, açık tartışmalar yoluyla kamu katılımı sağlanmış, ilgili paydaşlar sürece dahil edilmiştir. Yaratıcı endüstriler aracılığıyla ekonomik canlandırma hedeflenmiş, sosyal yapının dönüşümünü destekleyen yeni grupların katılımı teşvik edilmiş ve bu süreç yerel kalkınma çerçevesiyle yönlendirilmiştir. Koruma yasaları, kamu katılımını zorunlu kılan 2003 tarihli Şanghay Yönetmeliği ve çeşitli koruma uygulamaları düzenleyici araçlar arasında yer almıştır. Çalışmalarda kitlesel fonlama, kamu-özel iş birlikleri, döner sermaye, mülk kiraları ve yaratıcı firmaların yatırımları gibi kaynaklardan faydalanılmıştır (NIUA, 2016; WHITRAP, 2016). Bu uygulamalar sonucunda koruma bina ölçeğinden çıkarılarak bütün alana yayılmış, mirasın sürekliliği ve yerel kimliğin güçlendirilmesi sağlanmıştır. Aynı zamanda sosyal uyum da desteklenerek HUL yaklaşımının kapsayıcı yönü öne çıkarılmıştır.

Suzhou, Çin
Suzhou’daki Shuang Wan köyü, su kanallarıyla şekillenen yerleşim dokusu, tarım arazileri ve balık havuzlarıyla çevrili peyzajıyla geleneksel yaşam biçimini yansıtmaktadır. Tarım ve ipek üretimine dayanan yerel ekonomi, ev temelli tekstil atölyeleri ve çevrim içi satışlarla yeniden canlanmıştır. Kültürel haritalama çalışmaları, yerel halkın halen çevre ile güçlü bir aidiyet kurduğunu ortaya koymuştur. Bölgedeki temel sorun, merkezi yönetimin balık havuzlarını tarım arazisine dönüştürme politikası nedeniyle kırsal peyzajın ve çiftçi gelirlerinin tehdit altına girmesidir. Göçle gelenlerin aidiyet sorunu, toplumsal bütünleşme ihtiyacını doğururken, hızlı ekonomik büyüme ve dengesiz kentsel gelişim geleneksel miras alanları ile yeni yapılaşmış bölgeler arasındaki bağı zayıflatmıştır (WHITRAP, 2016).

HUL kapsamında doğal ve kültürel kaynaklar belirlenmiş, ardından mirasın taşıdığı değerler tanımlanarak kırılganlık analizleri yapılmıştır. Kırsal peyzajın korunması yerel kalkınma hedefleriyle bütünleştirilmiş, kamusal alanların iyileştirilmesi, alternatif tarım uygulamaları ve turizm önerileri geliştirilmiştir. Yerel halk ve girişimciler sürece dahil edilerek öncelikler birlikte belirlenmiştir. Kültürel haritalama çalışmaları gerçekleştirilmiş; yerel halk atölyeleri ve katılımcı oturumlar düzenlenmiştir. Kırılganlık analizleri aracılığıyla alanın mevcut durumu değerlendirilmiş, kentsel planlama ve tasarım süreçleri yürütülmüştür. Yasal çerçeveyi stratejik planlar ve gelişim planları oluşturmuştur. Çalışmalar bir girişim kapsamında sağlanan bölge hibeleri ve kamu-özel ortaklıkları aracılığıyla desteklenmiştir (WHITRAP, 2016). Bu uygulamalar sayesinde kırsal tarihi peyzaj korunmuş, mekansal iyileştirmelerle köy kimliği güçlendirilmiş ve yerel ekonomi desteklenirken kültürel belleğin devamlılığı sağlanmıştır.

Cuenca, Ekvador
Cuenca, dört nehirle çevrili dağlık bir kent olup, özellikle tekstil, mobilya ve geleneksel el sanatları üretimiyle öne çıkmaktadır. 1999 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan tarihi kent merkezi , zamanla trafik yoğunluğu, kültürel mirasın değer kaybetmesi, tarihi yapıların yenileriyle değiştirilmesi, düzenleyici/kapsayıcı bir koruma çerçevesinin eksikliği gibi sorunlarla karşı karşıya kalmıştır (NIUA, 2016). 2014 yılında benimsenen HUL yaklaşımı, kentin koruma planının oluşturulmasında merkezi bir araç olarak değerlendirilmiştir. Uygulama süreci WHITRAP, Cuenca Üniversitesi ve yerel aktörlerin katkısıyla yürütülmüş ve aşamalı olarak yapılandırılmıştır. Kent bağlamı analiz edilmiş, kültürel haritalama ile peyzaj birimleri tanımlanmış ve bu birimlere yönelik müdahale kriterleri ve hedefler oluşturulmuştur. Koruma planı yalnızca fiziksel yapıya değil; aynı zamanda kent morfolojisi, kültürel miras alanları, yaşanabilirlik düzeyi, turizm, kültür ve ulaşım gibi farklı temalara odaklanmıştır. Cuenca Üniversitesi’nin yürütücülüğünde kurulan disiplinler arası araştırma ekibi sürece katkı sağlamıştır (WHITRAP, 2016). 

Cuenca’da HUL yaklaşımı kapsamında, uzmanlarla birlikte yurttaş atölyeleri ve kültürel haritalama çalışmaları yürütülmüş; fotoğraf yarışmaları, tanıtım amaçlı düzenlenen atölyeler ve vizyon konferansları ile toplumsal farkındalık ve katılım güçlendirilmiştir. Planlamaya yönelik bilgi formları ve ortak veri önerileri hazırlanmış; Coğrafi Bilgi Sistemleri ile kritik alanlar belirlenmiş ve peyzaj birimleri geliştirilmiştir. Süreçte kullanılan yasal düzenlemeler; Koruma Dereceleri ve İyi Uygulamalar El Kitabı, Ekvador Cumhuriyeti Anayasası (2008), Kültürle İlgili Organik Yasa (2016) ve Cuenca Kantonu Tarihi ve Kültürel Alanların Yönetimi ve Korunması Yönetmeliği (2010) olmuştur. Çalışmalar kiracı destekli tarihi yapı koruma politikaları ve Cuenca Üniversitesi Araştırma Müdürlüğü’nün sağladığı mali destek süreçleri ile desteklenmiştir (WHITRAP, 2016; NIUA, 2016). Cuenca’daki HUL uygulaması, katılımcı ve çok aktörlü planlama çalışmaları ve yerel mevzuatla bütünleşme sayesinde başarıya ulaşmıştır. Finansal desteklerin ve üniversitenin sürece dahil edilmesi uygulamanın sürdürülebilirliğini artırmıştır.

Rawalpindi, Pakistan
Pakistan’ın Punjab eyaletinde yer alan Rawalpindi, zengin geçmişi ve sanayi potansiyeliyle öne çıkan bir kenttir. Geçmiş medeniyetlerin izlerini taşıyan kentte, tapınaklar, camiler ve haveli adı verilen geleneksel konutlar gibi somut miras öğeleri; el sanatları, mutfak kültürü ve yerel yaşam pratikleri gibi soyut miras değerleriyle iç içe geçmiştir. Lokomotif, gaz, deri ve tekstil gibi sanayi kollarının geliştiği şehir aynı zamanda önemli bir ekonomik merkezdir. Rawalpindi’de tarihi yapıların bakımsızlığı, miras korumaya yönelik yasal düzenleme eksikliği ve geçim sıkıntısı nedeniyle kültürel çeşitliliğin azalması başlıca sorunlardır.

Rawalpindi’de HUL yaklaşımı 2013 yılında benimsenmiş, WHITRAP ve Ulusal Güzel Sanatlar Koleji’nin desteğiyle tarihi alanların korunmasına yönelik veri ve tehdit analiziyle çevresel iyileştirmeler yapılmıştır. Finansal araçların kullanımı ve yasal çerçevenin güçlendirilmesi hedeflenmiştir. Bu kapsamda, “How I See My Mohollah” programıyla toplulukların sürece katılımı teşvik edilmiş, mahalle iyileştirme çalışmaları kapsamında ağaç dikimi, yeşillendirme faaliyetleri ve seminerlerle farkındalık artırılmıştır. Kırılganlık analiziyle Kültürel ve sosyal yapı değerlendirilmiş; envanter çalışmaları, haritalama ve çevresel analizlerle bilgi üretimi ve planlama süreci desteklenmiştir. Ulusal ve bölgesel gelişim ve strateji belgeleri (3) düzenleyici çerçeveyi oluşturmuş, Rawalpindi Şehir Yönetimi, Ulusal Güzel Sanatlar Koleji ve WHITRAP iş birliğiyle çalışmalar yürütülmüştür.  Ayrıca kamu kurumları arasında uzlaşı geliştirilmiş ve Pakistan Eyalet Yönetimi Enstitüsü aracılığıyla HUL eğitimi sağlanmıştır. Finansal açıdan ise Hollanda fonu ve miras rotaları gibi uygulamalarla desteklenmiştir (WHITRAP, 2016; NIUA, 2016). Pakistan’da kültürel miras bilinci ve koruma deneyimi sınırlı olsa da yaklaşım, Yerelden merkezi yönetime geniş bir kesim tarafından benimsenmiş ve odak, yaklaşımın tanımından çok uygulanma yöntemlerine yönelmiştir.

Zanzibar, Tanzanya
Zanzibar’ın kentleşmesinin merkezinde yer alan Taş Şehir, tarihi ticaret ağı sonucu oluşan kozmopolit ve çok katmanlı kültürel yapısıyla öne çıkmaktadır. Kentin merkezinden geçen dere, Taş Şehir ile Ng’ambo arasında oluşan mekansal ayrım zamanla sosyal kopuş yaratmıştır. 2000 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren Taş Şehir ’in evrensel değerlerini tehdit eden bu kopukluk, HUL yaklaşımıyla ele alınmış,  Ng’ambo’nun yeni şehir merkezi olarak tanımlanmasıyla, mekansal ve sosyal süreklilik sağlamak amacıyla kapsamlı planlama ve katılımcı süreçler geliştirilmiştir. 

HUL kapsamında, hikaye toplama çalışmaları, paydaşlarla gerçekleştirilen vizyon toplantıları ve “halkla planlama” yaklaşımlarıyla topluluk katılımı desteklenmiştir. Kültürel haritalama, kırılganlık analizi ve “tasarımla araştırma” ile “araştırmayla tasarım” gibi yöntemler bilgi üretimi ve planlama sürecine entegre edilmiştir. Ulusal Mekansal Gelişme Stratejisi, Zanzibar Yerel Alan Planları ve Taş Şehir Koruma Otoritesi ise düzenleyici araçlar olarak uygulanmıştır. Finansal destek ise Hollanda hükümeti hibeleriyle sağlanmıştır. “Halkla birlikte planlama” ilkesiyle yürütülen proje, kültürel mirasın korunmasının sürdürülebilir kalkınma için anahtar unsur olduğunu vurgulamıştır (UNESCO WHC, t.y.).

Napoli, İtalya
Napoli, somut ve soyut mirasın iç içe geçtiği çok katmanlı tarihi yapısı ve stratejik konumuyla önemli bir kenttir. HUL yaklaşımının uygulandığı ilk örneklerden biri olan bu şehirde, tarihi merkez için hazırlanan yönetim planı (6), kültürel üretimin desteklenmesini de kapsayan bir çerçevede geliştirilmiştir. Plan sürecinde, kentin doğal, kültürel ve sosyal değerleri farklı ölçeklerde ele alınmış; tampon bölge yeniden tanımlanarak çevresindeki diğer alanlarla ilişkisi güçlendirilmiştir. Bu planlama yaklaşımı, bir araç olarak değerlendirilmiştir (7).

Şehrin gündelik yaşamla iç içe geçmiş yaratıcı kültürel birikimi (dikiş, gastronomi, müzik üretimi, geleneksel el sanatları vb.), tarihi merkezin kimliğini oluşturan unsurlar olarak ele alınmıştır. Bu bağlamda, girişimcilik, yaratıcı sektörler ve yeni kullanımlara yönelik politikalar uygulanmıştır. Bunlar, kentin sosyal yapısıyla tarihi çevre arasında güçlü bir bağ kurulmasına olanak tanımıştır. Çeşitli paydaşlara yönelik düzenlenen atölyerle topluluk katılımı teşvik edilmiştir. Kültürel üretim ve girişimcilik desteklenmiş, tarihi alanların canlandırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Katılımı teşvik eden yasal ve kurumsal araçlar geliştirilmiş, mali teşvikler, hibe destekleri ve ortak markalaşma çalışmaları da sürece finansal katkı sağlamıştır (WHITRAP, 2016). Napoli’de HUL yaklaşımının kültürel üretime dayalı faaliyetleri destekleme yoluyla kentin yaşam kalitesini ve değerlerini bütüncül bir koruma ve kalkınma çerçevesinde güçlendirdiği görülmüştür.

Amsterdam, Hollanda
Amsterdam, HUL yaklaşımını erken benimseyen kentlerden biridir. HUL’un öncüllerinden biri olarak kabul edilmesinin nedeni, Belvedere Programı’nın kültürel değerleri mekansal planlamaya entegre etme hedefidir. 2010’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren Amsterdam’ın Kanal Kuşağı Bölgesi, bu yaklaşımın resmî benimsenmesine katkı sağlamıştır. Ancak ana problem, kentsel ve kültürel miras politikalarının birbirinden kopuk çalışması ve farklı kurumların yaklaşımları arasında bütüncül bir anlayışın eksik olmasıdır (WHITRAP, 2016). 

Bu sorunu aşmak adına, Veldpaus’un (2015) geliştirdiği sınıflandırma temelli analiz aracıyla çalıştaylar düzenlenmiştir. Bu çalıştaylarda kent yönetiminin miras ve planlama birimlerinden uzmanlar bir araya gelmiş, uygulanan politikalar ve aktörlerin bakış açıları değerlendirilmiştir. Çalışma dört ana boyutta yürütülmüştür: nitelikler (ne?), değerler (neden?), aktörler (kim?) ve süreçler (nasıl?). Süreç, yerel politikalarla HUL’un uyumunu ve kurumsal boşlukları ortaya koymuştur. Çalışma, HUL yaklaşımının başarılı olabilmesi için kurumsal eşgüdüm ve katılımın önemini vurgulamıştır. Aynı zamanda, bütüncül değerlendirme için sosyal ve yönetsel entegrasyonun gerekliliğini göstermiştir.

	Ne	Neden	Kim	Nasıl
Ne	Nitelikler	Nitelikler x Değerler	Nitelikler x Aktörler	Nitelikler x Süreçler
Neden	Değerler x Nitelikler	Değerler	Değerler x Aktörler	Değerler x Süreçler
Kim	Aktörler x Nitelikler	Aktörler x Değerler	Aktörler	Aktörler x Süreçler
Nasıl	Süreçler x Nitelikler	Süreçler x Değerler	Süreçler x Aktörler	Süreçler

Tablo 1. Sınıflandırma matrisinde çapraz ilişkiler (Veldpaus, 2015).
Table 1. Cross-relating taxonomy matrix (Veldpaus, 2015).

Değerlendirme ve Sonuç
Pilot şehirlerdeki uygulamalar incelendiğinde, HUL yaklaşımının genel çerçevesinin her şehirde yerel toplumsal, ekonomik, yönetsel ve kültürel koşullar doğrultusunda yeniden yorumlanarak somutlaştırıldığı görülmektedir. Şehirlerde öncelikle alana özgü sorunlar tanımlanmıştır. Bazı sorunların doğrudan fiziksel ya da yönetsel yapılardan kaynaklandığı, bazılarının ise sosyo-kültürel durumlarla ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Ballarat, Şanghay, Suzhou, Cuenca ve Rawalpindi’de tanımlanan sorunlar bu sorunlara yönelik çok sayıda HUL aracı eş zamanlı olarak ele alınmıştır. Bu doğrultuda, sorunların birlikte tanımlanmasının, uygun araçların seçimi ve uygulanmasında belirleyici bir rol oynadığı söylenebilmektedir. Bu durum, yaklaşımın esnekliğini ve bağlama duyarlı niteliğini ortaya koyarken, uygulamanın başarılı olabilmesi için her ülkenin kendi koşullarına uygun yönetsel yapılar ve stratejiler geliştirmesi gerektiğini de göstermiştir. Tablo 1’de, sorunlar ilgili uygulama adımları ve araçlarla eşleştirilerek birlikte ifade edilmiştir. Bu tablo, sorunları ve önerileri sadece fiziksel değil çok katmanlı olarak okuma pratiği sunmuştur. 

Uygulamalar, kent merkezi (Ballarat, Cuenca, Rawalpandi, Napoli, Zanzibar), kırsal alan (Suzhou) veya bölgesel (Şangay, Amsterdam) olmak üzere farklı ölçeklerde yürütülmüştür. Ayrıca, farklı ülkelerde karşılaşılan benzer sorunlara farklı müdahale stratejileri/araçları geliştirildiğini göstermiştir. Ya da tam tersi, başka bir ülkede işe yarayan aracın diğer kentte de uyarlanabileceğini sorgulatan karşılaştırmalı bilgi edinme imkanı sağlamıştır. HUL’un etkinliği tartışmalı olsa da, araç çeşitliliği ve çok paydaşlı stratejilerin kurgusu açısından yol gösterici uygulamalar ortaya konmuştur.

HUL adımlarının yoğunluğu ve sıralaması şehirden şehre değişmiş, bazı örneklerde tüm adımlar sistematik olarak uygulanırken (Ballarat, Suzhou), bazı yerlerde sadece belirli adımlar öne çıkmıştır. Uygulama adımlarından biri olan önceliklendirme aşamasının, birçok örnekte arka planda kaldığı görülmüştür. Bu durumun, HUL uygulama sürecinin döngüsel ve esnek yapısından kaynaklandığı düşünülmektedir. Sürecin devamlı kendini besleme ve yeniden değerlendirme gerektirmesi, önceliklendirme adımını, sabit olmaktan çıkarak yeniden tanımlanabilir dinamik bir unsur haline getirmektedir. Ancak karmaşık ve eş zamanlı çözüm bekleyen çok sayıda sorun söz konusu olduğunda, önceliklendirme adımı ön plana çıkmaktadır. Buna ek olarak yönetişim süreçlerinde şeffaflık ve hesap verebilirlik açısından önceliklerin açık biçimde tanımlanması gerekmektedir. Çalışmalarda izleme adımının ise örtük bir biçimde ele alındığı söylenebilmektedir. Kültürel haritalama, kırılganlık analizi, CBS tabanlı araçlar ve katılımcı mekanizmalar mekansal ve toplumsal değişimleri izlemek için kullanılmaktadır. 

Tüm örneklerde disiplinler arası iş birliği, sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda ortak bir bilinçle hareket edilmesi ve topluluk katılımı belirleyici unsurlar olmuştur. Halkla birlikte planlama, kültürel haritalama, hikaye toplama gibi katılımcı yöntemler aktif biçimde kullanılırken; teknik altyapının güçlendirilmesi amacıyla CBS, karar destek sistemleri, açık veri platformları ve katılımcı tasarım gibi bilgi ve planlama araçlarından faydalanılmıştır. Finansman kaynakları ise belediye bütçeleri, ulusal/uluslararası fonlar, özel sektör yatırımları gibi çeşitlilik göstermiştir. Koruma yasaları, planlama sistemleri, stratejik iş birlikleri ve eğitim protokolleri sürecin kurumsallaşmasına katkı sağlamıştır.

ŞEHİR /  ÜLKE

TARİH

YER /  ÖLÇEK

SORUNLAR

HUL ADIMLARI (8)

HUL ARAÇLARI

H

Uz

K

B

Ö

Uy

Topluluk

Bilgi ve Planlama

Düzenleyici

Finansal

Ballarat/ Avustralya

2012

Tarihi Kent Merkezi

*İklim Değişikliği *Kentleşme Baskısı *Kimlik Değişimi *Değişen Ekonomi *Nüfus Artışı

+

+

+

+

+

+

Ballarat Imagine, Kültürel Haritalama  Danışma Komiteleri Miras Ödülleri

Strateji/Miras Planları Karar Destek Sistemleri Açık Veri Çerçeveleri

Miras Komitesi  Yasal Mevzuat Koruma Planları (Heritage Overlay, Heritage Gaps)

Yerel Fonlar Düşük Faizli Krediler Araştırma Fonları Proje Hibeleri

Şanghay/    Çin

2006

Hongkou Nehri Çevresi

*Yıpranan Miras *Kentleşme Baskısı *Ekonomik Durgunluk

+

+

+

+

–

+

Açık Toplantılar Akademi Danışmanlıklar

Kalkınma Çerçevesi Yaratıcı Endüstriler

Koruma Yasaları Şanghay Yönetmeliği

Kitlesel Fonlama Kamu-özel Ortaklıkları Döner Sermaye Yaratıcı Sektör Yatırımları

Suzhou /      Çin

2015

Shuang Wan Köyü

*Kentsel Politikalar *Hızlı Ekonomik  *Büyüme *Aidiyet Eksikliği

+

+

+

+

+

+

Kültürel Haritalama Atölyeler Oturumlar

Kırılganlık Analizi Kentsel Planlama ve Tasarım Kırsal Turizm Önerileri

Gelişim Planları

Bölge Hibesi  Kamu-özel Ortaklıkları

Cuenca/ Ekvador

2014

Tarihi Kent Merkezi

*Soylulaştırma *Kentleşme Baskısı *Ulaşım/Trafik Sorunu

+

+

+

+

+

+

Katılımcı Atölyeler Kültürel Haritalama Tanıtım Etkinlikleri Fotoğraf Yarışmaları Vizyon Konferansları

Bilgi Formları Ortak Veri Önerileri CBS-Peyzaj Geliştirme Çalışmaları

İyi Uygulamalar El Kitabı Yerel Yasalar /Yönetmelikler

Kiracı Destek Prog. Üniversite Desteği

Rawalpindi / Pakistan

2013

Tarihi Kent Merkezi

*Yıpranan Miras *Yasal Çerçeve Eksikliği *Kültürel Çeşitliliğin Azalması

+

–

+

+

–

+

Sanat Programları İyileştirme Çalışmaları Seminerler

Kırılganlık Analizi Haritalama /Envanter  Çevre Değerlendirme

Yapı Yönetmelikleri İş birlikler HUL Eğitimi Prog.

Hollanda Hibeleri Yeniden İşlevlendirme Rota Tanıtımları

Zanzibar/ Tanzanya

2015

Taş Şehir- Ng’ambo

*Mekansal Ayrışma  *Tehdit Altındaki Miras

+

+

–

+

–

+

Hikaye Toplama Vizyon Toplantıları Halkla Planlama

Kültürel Haritalama Kırılganlık Analizi Tasarımla Araştırma/ Araştırmayla Tasarım Yöntemleri

Mekansal Gelişim Stratejileri Yerel/Yapısal Planlar Koruma Otoriteleri

Hollanda Hibeleri

Napoli/     İtalya

2010

Tarihi Kent Merkezi

*Gelişim Baskısı *Yönetim Gereksinimi

–

+

–

+

+

+

Kültürel Üretimin Teşvik Edilmesi Paydaş Çalıştayları

Katılımcı Planlama Tarihi Alanların Canlandırılması

Yönetim Planı Girişimcilik Odaklı Düzenlemeler Katılımcı Politikalar

Mali Teşvikler Hibe Programları Markalaşma Stratejisi

Amsterdam/ Hollanda

2010

Amsterdam Kanal Kuşağı

*Kurumsal Eşgüdüm Eksikliği

–

+

+

+

–

+

Çalıştaylar

Politika Analiz Aracı,  Dört Boyutlu Sınıflama

Politika Uyumu, Eşgüdüm Mekanizmaları

(Belirtilmedi)

Tablo 2.  Pilot şehirlerde HUL uygulamaları.
Table 2. Implementations of the HUL approach in pilot cities.

 

Notlar

1. Bu çalışma, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimari Tasarım Programında yürütülmekte olan “Tarihi Kentsel Peyzaj Bağlamında Haydarpaşa Garı ve Yakın Çevresi İçin Bütüncül Bir Yaklaşım” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.
2. UNESCO’nun 2023 tarihli 2030 Dayanıklılık için Kentsel Miras raporunda 187 çalışmaya yer verilmiştir.
3. UNESCO, Dünya Mirası Sözleşmesi ve Asya-Pasifik Bölgesi için Dünya Mirası Eğitim ve Araştırma Enstitüsü.
4. (https://urbanunit.gov.pk/publications/pss), Erişim tarihi: 03.07.2025.
5. RHULP ve Hareep Pakistan tarafından yürütülen atölye çalışması, tarihî Sikh gurdawara’nın içinde ve aynı yapıda bir Müslüman medresesi ile caminin yanı sıra eski bir Hindu tapınağını da barındıran okullardan birinde gerçekleştirilmiştir (Rogers, 2014).
6. “Napoli Tarihi Şehir Merkezi” Alanı Yönetim Planı, (https://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/14142), Erişim tarihi: 03.07.2025.
7. De Rosa & Di Palma (2013), Napoli’deki stratejik yaklaşımı, URBACT II programı kapsamındaki CTUR ve HerO tematik ağları ile birlikte geliştirilmiş Yerel Eylem Planı bağlamında detaylı olarak ele almaktadır.
8. H: Haritalama, Uz: Uzlaşma, K: Kırılganlığı Anlama, B: Bütünleştirme, Ö: Önceliklendirme, Uy: Uygulama, (+) ön planda olan, (-) arka planda kalan adımı ifade eder.

Kaynaklar

• Bandarin, F. & Oers, R. van, (2012). The Historic Urban Landscape: Managing in an Urban Century. New Jersey: Wiley-Blackwell.
• De Rosa, F. & Di Palma, M. (2013). Historic Urban Landscape Approach and Port Cities Regeneration: Naples between Identity and Outlook. Sustainability, 5(10), 4268-4287. https://doi.org/10.3390/su5104268 
• NIUA. (2016). Heritage and Sustainable Urban Development: Practice Examples From The Historic Urban Landscape Approach in India. Erişim tarihi: 17.06.2025, https://niua.in/intranet/sites/default/files/2446.pdf 
• Rogers, A. P. (2014, Aralık 7–10). Rawalpindi Historic Urban Landscape Project. WHITRAP International Symposium & Training Course on the Historic Urban Landscape, Shanghai. Erişim adresi: https://www.academia.edu/10585632/Rawalpindi_Historic_Urban_Landscape_Project 
• Taylor, K. (2018). Connecting Concepts of Cultural Landscape and Historic Urban Landscape: The Politics of Similarity, Built Heritage, 2, 53–67. https://doi.org/10.1186/BF03545710 
• Turolla, G. (2020, Temmuz 14). Strengthening Naples’ Urban Commons network. Urbact. Erişim tarihi: 03.07.2025, https://urbact.eu/articles/strengthening-naples-urban-commons-network 
• UNESCO WHC (t.y.). Stone Town of Zanzibar. Erişim tarihi: 31.03.2025,  https://whc.unesco.org/en/list/173/ 
• Veldpaus, L., Roders, A. P. & Colenbrander, B. J. F. (2013). Urban Heritage: Putting the Past into the Future. The Historic Environment: Policy & Practice, 4(1), 3–18. https://doi.org/10.1179/1756750513Z.00000000022 
• Veldpaus, L. (2015). Historic Urban Landscapes: Framing the Integration of Urban and Heritage Planning in Multilevel Governance. Doktora Tezi, Eindhoven Teknoloji Üniversitesi, Eindhoven.
• Verdini, G., Shi, H., Wang, S., Huang, F. (2015), A case of HUL application in China. Scenarios for future sustainable rural development in Shuang Wan Cun – Wujiang District – Suzhou, Preliminary Report, Suzhou: XJTLU.
• WHITRAP. (2016). The HUL guidebook: Managing Heritage in Dynamic and Constantly Changing Urban Environments: A Practical Guide to UNESCO’s Recommendation On The Historic Urban Landscape. Erişim tarihi: 17.06.2025, (https://www.hulballarat.org.au/resources/HUL%20Guidebook_2016_FINALWEB.pdf).
• URL 1: (https://www.hulballarat.org.au/cb_pages/resources.php?category_id=2610), (Erişim tarihi: 03.07.2025).
• URL 2: (https://www.wikidata.org/wiki/Q661364), (Erişim tarihi: 03.07.2025).
• URL 3: (https://visitacuenca.es/en/urban-landscape), (Erişim tarihi: 03.07.2025).
• URL 4: (https://whc.unesco.org/en/urban-heritage-atlas/stone-town/), (Erişim tarihi: 03.07.2025).