UNESCO Dünya Mirası Komitesi tarafından (iv) numaralı kültürel miras kriteri (1) kapsamında listeye alınan seri; kültür, eğitim, araştırma, konut, ulaşım ve kamusal yaşama hizmet eden 10 modernist yapıdan oluşuyor. Farklı ölçek ve işlevlerde tasarlanan yapılar, standartlaştırılmış modern inşa tekniklerini iklim, deprem güvenliği ve yerel yapı gelenekleriyle bir araya getiren mimari yaklaşımlarıyla öne çıkıyor.

Taşkent’in modernist dönüşümü, 26 Nisan 1966’ta yaşanan deprem sonrasında hız kazanan yeniden yapılanma süreciyle şekillendi. Sergo Sutyagin, Yevgeny Rozanov, Elena Sukhanova ve Vsevolod Shestopalov  gibi mimarlar ile farklı disiplinlerden tasarım ekipleri, uluslararası modernist ilkeleri Özbekistan’ın iklimi, kültürel mirası ve gündelik yaşam pratikleriyle yeniden yorumladı. Geniş bulvarlar, kamusal meydanlar, konutlar ve kamu yapılarıyla yeniden kurulan kentte; güneş kırıcılar, iç avlular, revaklar ve su öğeleri sıcak iklime yanıt verirken, seramik, mozaik ve oyma yüzeyler yerel sanat ve zanaat geleneklerini modern mimarlıkla buluşturdu. 

UNESCO’ya göre bu yapılar yalnızca mimari nitelikleriyle değil, Taşkent’in kamusal yaşamı ve kolektif kimliğinin oluşumundaki rolleriyle de önem taşıyor. Uzun yıllar gündelik yaşamın bir parçası olarak kullanılan ancak miras değeri yeterince görünür olmayan bu yapılar, yürütülen kapsamlı belgeleme ve koruma çalışmalarının ardından artık uluslararası ölçekte korunacak modern mimarlık mirası arasında yer alıyor.

Listeye dahil edilen seride; Zhemchug Konut Yapısı, Parkent Büyük Güneş Fırını, Devlet Tarih Müzesi, Halkların Dostluğu Sarayı, Devlet Sanat Müzesi, Devlet Sirki, Sanat Akademisi Merkez Sergi Salonu, Alişer Nevai Sinema Sarayı, Chorsu Pazarı ve Kosmonavtlar Metro İstasyonu yer alıyor. Liste kamusal yapılar ile konut ve araştırma yapılarından oluşuyor. Birlikte ele alındığında bu yapılar, Taşkent’in modernleşme sürecini farklı ölçek ve işlevler üzerinden temsil ediyor. 

Zhemchug Konut Yapısı (1985), Ophelia Aydinova
Geleneksel Özbek mahalle düzenini yüksek katlı konut tipolojisine uyarlayan 16 katlı deneysel bir konut yapısı. Monolitik beton strüktürü ve katlar arasında yer alan ortak avlularıyla kolektif yaşamı destekleyen özgün bir mekansal kurgu sunuyor. 

Parkent Büyük Güneş Fırını (1987), Viktor Zakharov
Taşkent’in doğusundaki dağ eteklerinde yer alan bilimsel araştırma kompleksi, güneş ışığını dev parabolik yansıtıcıyla yoğunlaştırarak yüksek sıcaklık malzeme araştırmalarına olanak sağlıyor. Güneş enerjisi teknolojisini peyzaj, mimarlık ve kamusal sanatla bütünleştiriyor.

Devlet Tarih Müzesi (1970), Yevgeny Rozanov, Vsevolod Shestopalov
Sovyetler Birliği’nin erken modernist Lenin müzelerinden biri olarak tasarlanan yapı, Taşkent’in iki önemli meydanı arasında kentsel bir odak noktası oluşturuyor. Modern inşaat tekniklerini bölgesel mimari öğelerle bir araya getiren tasarımıyla dikkat çekiyor. 

Halkların Dostluğu Sarayı (1981), Yevgeny Rozanov, Elena Sukhanova
Taşkent’in en büyük modernist kongre ve konser salonu olarak tasarlanan yapı, anıtsal ölçeğiyle öne çıkıyor. Derin kafes cephe sistemi, güneş kontrolü sağlarken yapının güçlü mimari kimliğini de belirleyen temel unsur olarak öne çıkıyor. 

Devlet Sanat Müzesi (1974), Savely Rosenblum, Iskander Abdulov, Anatoly Nikiforov
Kare geometriler ve dört katlı merkezi atrium etrafında kurgulanan yapı, modernist yalınlığı Orta Asya mimarlık geleneğiyle buluşturuyor. Deneysel malzeme kullanımı ve matematiksel düzen anlayışı müzenin mimari karakterini oluşturuyor. 

Devlet Sirki (1975), Genrikj Aleksandrovich
3.000 kişilik kapasiteye sahip yapı, Sovyet döneminin standart sirk tipolojilerinden ayrılarak Taşkent’in iklimi ve deprem koşullarına uygun biçimde tasarlandı. Çelik ve betonarme taşıyıcı sistemiyle işlevsel ve yapısal çözümleri bir araya getiriyor. 

Sanat Akademisi Merkez Sergi Salonu (1974), Rafael Khairutdinov, Farhad Tursunov
Kamusal bir platform üzerine yerleştirilen çok katlı sergi yapısı, geometrik ve bitkisel motifli mozaiklerle kaplanan kıvrımlı cepheleriyle dikkat çekiyor. Yapı, modernist mimari dili Taşkent’in anıtsal kamusal sanat geleneğiyle ilişkilendiriyor.

 

Alişer Nevai Sinema Sarayı (1964), Sergo Sutyagin, Vladimir Beryozin, Yuri Khaldeev, Dmitry Shuvaev, Olga Legostaeva
Panoramik sinema teknolojisi için tasarlanan yapı, silindirik kütlesi ve 2.300 kişilik salonuyla dönemin teknolojik yeniliklerini mimariye yansıtıyor. Tasarım, 1960’lı yılların deneysel modernist yaklaşımını simgeleyen örneklerden biri olarak kabul ediliyor. 

Chorsu Pazarı (1990), Vladimir Azimov
Taşkent’in tarihi çarşı alanında inşa edilen geç modern dönem pazar kompleksi, kubbeli örtü sistemiyle geleneksel pazar mekanını çağdaş bir yorumla yeniden ele alıyor. Yapı, tarihi kent dokusuyla modern mimarlık arasında güçlü bir bağ kuruyor. 

Kosmonavtlar Metro İstasyonu (1984), Sergo Sutyagin, Sergey Sokolov
Mavi tonlardaki seramik kaplamaları, cam kaplı kolonları ve astronot portreleriyle tasarlanan istasyon, ulaşım altyapısını bütüncül bir mekansal deneyime dönüştürüyor. Işık, malzeme ve sanat öğelerini bir araya getiren tasarım, uzay araştırmaları ve bilim fikrine gönderme yapıyor.

---

Not

1. (iv) UNESCO Dünya Mirası Kriteri: İnsanlık tarihindeki önemli bir evreyi ya da evreleri temsil eden yapı, mimari veya teknolojik topluluk ya da peyzajın seçkin bir örneğini oluşturması.