SARD STUDIO tarafından tasarlanan Samandağ Toplum Merkezi; eski bir ipek üretim yapısını koruyup yeniden işlevlendiren kurgusu ve üç yapının çevresinde tanımlanan avlusuyla deprem sonrası kalıcı bir kamusal zemin ve dayanışma mekanı sunuyor.

Samandağ Toplum Merkezi, deprem sonrasında Amsterdam Belediyesi’nin bölgeye yaptığı bir ziyaretin ardından, kalıcı bir dayanışma ve kamusal alan oluşturma fikriyle ortaya çıkmış. Saha ziyaretleri sırasında farklı sivil toplum kuruluşlarının ortak bir ofis ve buluşma mekanına duyduğu ihtiyaç dile getirilince; yalnızca belirli bir gruba değil, Samandağ’ın gündelik yaşamına, sosyal faaliyetlere ve sivil toplum çalışmalarına ev sahipliği yapabilecek bir toplum merkezi kurma kararı alınmış. Proje başından itibaren hazır bir programı araziye yerleştiren bir araç olarak değil, yerin mevcut ilişkilerini okuyarak gelişen bir süreç olarak ele alınmış.

Alan ve programın belirlenmesinin ardından tasarımı SARD STUDIO üstlenmiş. Proje alanında, geçmişte ipek böcekçiliği ve ipek dokuma üretiminde kullanılan ve Samandağ İpek Evi olarak işlev görmüş iki katlı mevcut bir yapı yer alıyor. İncelemede yapının depremde hasar görmediği, ancak ipekçiliğin bölgedeki sürekliliğini yitirmesiyle işlevini kaybettiği belirlenmiş. Yapının eski üretim işlevini yeniden üstlenip üstlenemeyeceği araştırılmış; bunu sürdürebilecek mevcut bir oluşum bulunmayınca yapı, üretim hafızası korunarak yeni bir kamusal işlev kazanmış. Sonradan eklenmiş ikinci kat kaldırılarak tek katlı hali korunmuş ve yapı, toplum merkezinin gündelik kullanımına hizmet edecek bir kafeteryaya dönüştürülmüş. Böylece deprem sonrasında yeni yapı üretmenin kaçınılmaz görüldüğü bir ortamda, mevcut olanı yıkmak yerine dönüştürerek yeniden kullanmak projenin temel mimari kararlarından biri olarak öne çıkıyor.

Program ve bütçe görüşmelerinin yanı sıra çevre köyleri, kırsal yapılaşmayı, yerel malzeme kullanımını ve gündelik yaşamı gözlemlemeye yönelik yaklaşık on günlük bir saha çalışması yürütülmüş. Bu gözlemler, Akdeniz ikliminin şekillendirdiği yarı açık mekanların gündelik yaşamın önemli bir parçası olduğunu ortaya koyuyor; avlu ve yarı açık alanlar yalnızca yapılar arasındaki boşluklar olarak değil, karşılaşmaların ve birlikte vakit geçirmenin gerçekleştiği mekanlar olarak ele alınmış. Böylece iklim, sosyal hayat ve yapı birbirinden bağımsız başlıklar olarak değil, aynı mekansal ilişkinin parçaları olarak değerlendirilmiş. Kafeteryaya dönüşen mevcut yapı, arazinin güney ve batısına yerleşen iki yeni kütleyle birlikte üç parçalı bir yerleşim oluşturuyor. Yerleşimin temelini, bu üç yapı arasında tanımlanan geniş avlu ve onu tamamlayan yarı açık alanlar kuruyor. Kütlelerin konumlanışıyla güney ve batı güneşi denetim altına alınırken, yapılar arasında bırakılan boşluk deniz manzarasına yönelme ve yaz aylarında hakim deniz rüzgarını avluya alma olanağı sağlıyor. Ana binanın kuzeyinde avluya yönelen ahşap balkonlar ve açık dolaşım alanları, sirkülasyonun doğrudan avluyla ilişki kurmasını sağlıyor; birinci kattaki seyir terasıyla birlikte ele alınan bu açık ve yarı açık alanlar, günün farklı saatlerinde farklı kullanımlara olanak veren korunaklı ama karşılaşmalara açık bir ortak zemin olarak kurgulanmış.

Tasarım süreci başından itibaren katılımcı bir yöntemle yürütülmüş. Amsterdam Belediyesi, VNG International, Samandağ Belediyesi’nin ilgili birimleri, bölgede çalışan sivil toplum kuruluşları ve mahalle muhtarları toplantılara dahil edilmiş; deprem sonrasında değişen gündelik yaşam pratikleri, kadınların güvenlik ve erişilebilirlik talepleri, çocukların oyun ve bekleme ihtiyaçları ile sivil toplum kuruluşlarının ortak kullanım beklentileri birlikte değerlendirilmiş. Mini tarım alanları, farklı kullanımlara açık atölyeler ve çocuklarını bekleyen ebeveynler için ortak alanda kurulan bir kütüphane bu sürecin doğrudan sonuçlarından bazıları olarak öne çıkıyor. Bağış bütçesi ağırlıklı olarak toplum merkezi yapısının inşasına ayrıldığından amfi tiyatro, peyzaj düzenlemeleri, kafeterya ve bahçe duvarları Samandağ Belediyesi tarafından üstlenilmiş.

Çok amaçlı salonlar, atölyeler, çocuklara yönelik alanlar, ortak çalışma alanları ve açık mekanlar birbirinden bağımsız programlar olarak değil; karşılaşmaları, dayanışmayı ve ortak üretimi destekleyecek biçimde birbiriyle ilişkili olarak kurgulanmış. Samandağ Toplum Merkezi bu yönüyle tek seferde tamamlanmış bir yapıdan çok, zaman içinde kullanıcıları tarafından yeniden yorumlanabilen ve dönüşebilen esnek bir kamusal altyapı olarak ele alınmış; afet sonrası yeniden inşayı yalnızca yapı stokunun yenilenmesi olarak değil, kopan ilişkilerin yeniden kurulabileceği bir toplumsal zemin olarak öneriyor.