Hazırlayanlar: DİLARA TOSCALI, Mimarlık Öğrencisi (İstanbul Teknik Üniversitesi) & EBRU ŞEVLİ, Mimar

“Mimarlık ve savaş birbirine karşıt değildir. Mimarlık savaştır. Savaş mimarlıktır.”
Lebbeus Woods

Savaş, ardında yıkılmış yapılar bıraktığı gibi, mekanla kurulan ilişkinin kendisini de parçalar. Bu nedenle savaş sonrası coğrafyalarda mimarlık, yeni olanın nasıl inşa edildiğinden önce, kaybın mekanda varlığını nasıl sürdürdüğü ile öne çıkar. Avusturyalı mimar ve kültür eleştirmeni Adolf Loos, 1910 tarihli “Mimarlık” (Architektur) makalesinde bu kaybın ortasında bireyin ihtiyaç duyduğu mekansal karşılığı “muhafazakarlık” üzerinden tanımlar. Loos’a göre “sanat eseri devrimcidir, ev ise muhafazakar”; sanat bizi rahatsız edip yeni yollara sevk ederken, ev bizi dış dünyanın düşmanca etkilerinden koruyan, konfor ve güvenlik sunan bir sığınak olmalıdır. Savaşın parçaladığı bir coğrafyada evin dış cephesi, Loos’un deyimiyle bir “maske” veya “üniforma” gibi işlev görerek içerideki mahrem hayatı dışarıdaki toplumsal ve fiziksel yıkımdan koruyan bir zırh niteliği taşır.

Evin bu içe dönük korumacılığını kentin kamusal ve yıkılmış dokusuna taşıyan ise, Alman sosyolog Georg Simmel’in 1908 yılında kavramsallaştırdığı “Yabancı” (The Stranger) figürüdür. Simmel’in yabancısı, topluma hem dahil olan hem de ona dışarıdan bakabilen, mesafeli bir nesnellik taşıyan figürdür. Bu perspektif, Loos’un Das Andere (Öteki) dergisinde somutlaştırdığı ve kendisini kendi toplumunda bir “yabancı” gibi konumlandırarak yıkılmış bir kültüre rasyonel ve modern bir gözle bakma çabasıyla örtüşür. Savaş sonrası coğrafyada mimar, yerel yıkımın içinden modern ve evrensel bir kimlik inşa edebilmek için Simmel’in “yabancısı” gibi mesafeli ve rasyonel bir gözlemci rolünü üstlenir.

Bu “yabancı” kavramı, Amerikalı mimar Lebbeus Woods’un 1993 yılında Saraybosna kuşatması döneminde kaleme aldığı “Savaş ve Mimarlık” (War and Architecture) manifestosunda, mekanla kurulan ilişkinin nasıl parçalandığına ve savaş ile mimarlık arasındaki çift taraflı ilişkiye dair bir teori ortaya koyar. Manifestosunun yanı sıra Lebbeus Woods, Simmel’in yabancısı gibi, “normalin” sınırlarına ulaşıldığı ve bu sınırların çöktüğü uç durumları gözlemler. O, yıkımı gizleyen muhafazakar bir refleks yerine, yıkımı mimari bir aktör olarak kabul eden “yabancı” bir nesnellikle hareket eder. Woods; binaların eski hallerine döndürülmesini reddederek, savaşın açtığı hasarı “kabuklar” (scabs), “izler” (scars) ve “eklentiler” (insertions) yoluyla yaşayan bir “yeni dokuya” (new tissue) dönüştürür. Woods için bu “yeni doku”, Simmel’in yabancısının sağladığı o mesafeli ve rasyonel analizle mümkün olur; çünkü ancak bu bakış, savaşı sürekli bir felaket olmaktan çıkarıp modern yaşamın istikrarsızlığına yanıt veren geçici ve deneysel bir sürece dönüştürebilir. Böylece savaş sonrası coğrafyalar; Loos’un muhafazakar sığınağı ile Simmel’in rasyonel yabancı bakışı arasından süzülerek, Woods’un önerdiği  “yara dokusunda” kaybın varlığını silmeden onaran bir anlatıya kavuşurlar.

Dosya kapsamında ele alınan üretimler, Loos’un muhafazakar sığınak kurgusundan Woods’un “yara dokusu” teorisine uzanan süreci, temel mekansal kırılmalar üzerinden görünür kılıyor. Martha Rosler, savaş görüntülerini oturma odalarına sızdıran “living-room war” kurgusuyla Loos’un dış dünyayı engelleyen koruyucu “maskesini” paramparça ediyor ve sığınağı politik bir geçirgenliğe açıyor. Gordon Matta-Clark, Simmel’in “Yabancı” figüründeki mesafeli nesnellikle binalara attığı kesiklerle mekanın mahremiyetini ifşa ederken, Woods’un vurguladığı toplumsal kırılabilirliği ve ideolojik çöküşü görünür kılıyor. Rachel Whiteread, evin içini betonla dondurarak Loos’un konfor odaklı iç mekanını yaşanamaz bir kütleye dönüştürüyor; bu negatif iz, Woods’un “izler” (scars) kavramını anıtsallaştırarak kaybın mekandaki varlığını donduruyor. Do Ho Suh, evi taşınabilir yarı saydam bir kabuğa dönüştürerek aidiyeti Loos’un taşınmaz muhafazakarlığından koparıp hafıza üzerinden Woods’un istikrarsızlığa yanıt veren geçici mekansallığına taşıyor. Böylece mimarlık, bir yeni mekan üretim pratiği olmanın ötesinde, var olanın hangi koşullarda çözüldüğünü ve kaybın mekanda iz bırakarak nasıl süreklilik sağladığını görünür kılan bir arayüz haline geliyor.

Kaynaklar

• AURA İstanbul. (2019, 21 Mayıs). Erdem Ceylan – Amor Vacui vs. Horror Vacui: Evin tekinsiz boşluğuyla ilişki kurma biçimleri üzerine [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=OL5d3qBuBRU
• Loos, A. (2002). Architecture. A. Opel (Ed.), On architecture (M. Mitchell, Çev.) içinde. Ariadne Press. (Özgün eser 1910’da yayımlandı)
• Rogers, E. M. (1999). Georg Simmel’s concept of the stranger and intercultural communication research. Communication Theory, 9(1), 58–74. https://doi.org/10.1111/j.1468-2885.1999.tb00162.x
• Woods, L. (1993). Manifesto. A. Papadakis (Ed.), Theory & experimentation içinde. Academy Editions. https://www.readingdesign.org/manifesto-lebbeus-woods