“Mimarlık, doğası gereği çevresiyle iç içedir. Binalar, iklim, topoğrafya ve kültürel tarihle, özgünlük gerektiren şekillerde etkileşime girmeli, mimar, sürdürülebilirliğin standart kontrol listelerine güvenmek yerine, mekana özgü çözümler aramalıdır…”

Cihan Uzunçarşılı Baysal
Bağımsız Araştırmacı
İstanbul Kent Savunması ve Kuzey Ormanları Savunması Üyesi

---

Kent Hakkı Karşısında Mimarlık ve Planlama

Dosyanın konusu kent hakkını ve mimarlık ile planlama bağlamında sürdürülebilirliğini yeniden kazanmak olduğuna göre en başta “kent hakkı” ile ne demek istediğimizi, hakkı nasıl tanımladığımızı açmak gerekiyor çünkü yeniden kazanmak fiili için kaybetmek gereklidir ki kent hakkı bırakın kaybedilmeyi zaten henüz kazanılmamış bir haktır. Bu çalışmada, önce kentsel küresel gidişat gözler önüne serilip terimi ilk kullanan Henri Lefebvre’in gidişata karşı feryadına ve demokratik bir kent talebine yer verilip kent hakkı açılacak. Ardından bugünün neoliberal kentinin inşasında mimarlık ve planlama alanlarının sorumlulukları sorgulanıp krizler çağında -birçok kavramın yanı sıra- “sürdülebilirlik”, “dirençlilik” gibi ele geçirilmiş olumlu kavramlar vasıtasıyla meşruiyetini inşa eden kapitalizmin kendini yeniden üretmesinde planlama ve mimarlığın iş birliği anlatılacak. Bu bağlamda önemli toplumcu mimar ve plancıların muhalif seslerine de yer verilecek. Son bölümde ise Lefebvre’in bir ütopya olarak ifade ettiği kent hakkının Gezi başkaldırısı üzerinden somutlaşmasına göz atılıp müşterekler mücadelelerinde başarı yolları aranacak.

Popüler kullanımında kent hakkı, kent bağlamında her hak, özgürlük ve demokratik değer ile yolu kesiştirilen, insan haklarının kent düzlemine tercümesi kılınan bir şemsiye kavrama dönüştürülerek özündeki radikal muhalif duruştan saptırılmıştır. Genellikle de kentli hakları ile karıştırılmıştır. İçinin boşaltılarak sistem karşıtlığının sisteme entegrasyona indirgenmesi en önemli sorunudur. Hakkı, kentin sunduğu toplumsal, ekonomik, siyasal, kültürel ve teknik hizmetlere yönelik bir erişim hakları silsilesi olarak tanımlayanlar; neoliberal kentin mağduriyet, ihlal ve adaletsizliklerinin aslında sistemin kendisinden kaynaklandığını göz ardı ederek sistemin belirli haksızlıklarını, özüne dokunmadan, ekonomik ve sosyal projelerle reforma odaklananlar (Mayer, 2009); büyüme ve pazara yönelik bir kentsel mekan üretiminin, soylulaştırma, zorla tahliyeler ve yerinden etmeler gibi ciddi hak ihlallerine sebep olacağını göremeyenler; ya da, sürdürülebilirlik dirençlilik, dışlanmayla mücadele, içerici kent gibi kapitalizm tarafından ele geçirilmiş kavramlar vasıtasıyla hakkı yorumlayanlar, kavramı sulandırmakta, devrimci özünden saptırmaktadır. Başta BM örgütleri (UNESCO, Habitat) olmak üzere uluslararası örgütler, kalkınma ajansları ve STK’lar bu saptımanın önemli aktörleridir. Mayer’in (2009) vurguladığı üzere ilk önce kavramın kendisini kurtarmamız gerekmektedir: “Kentler, demokrasi pratiklerinin günlük mekanları -evde, iş yerinde, mahallelerde, meydanlarda veya eğlenti/dinlenme yerlerinde- olmalıdırlar. Lefebvre’in amaçladığı bir doğrultuda, kent hakkının demokratikleştirilmesinin zamanı gelmiştir; ancak kent hakkını talep edebilmek için, en önce, kavramın kendisini kurtarmamız gereklidir.”

“Kent hakkı bir feryat ve talep gibidir, dönüşmüş ve yeniden hayat bulmuş bir hak”
Lefebvre (1968)

Feryat?
60’lı yılların iktisadi, siyasi ve toplumsal gelişmelerinin etkisi altında, ‘68 Paris isyanının hemen öncesinde, ilk kez Marksist filozof ve sosyolog Henri Lefebvre tarafından aynı adlı eserinde (1968) telaffuz edilen ve ‘68 Hareketi’nin sloganlarını da etkileyen kent hakkı, devrimci ve anti-sistem bir kavramdır: “Kenti değiştir; dünyayı değiştir.” Marksist düşünür ve coğrafyacı David Harvey’in (2008) de altını çizdiği üzere, kentin hizmet ve olanaklarına bir erişim hakları silsilesinden ötedir ve son kertede kenti değiştirerek kendimizi değiştirme hakkıdır: “Bu hak, kentsel kaynaklara erişimde bireysel özgürlüklere sahip olmanın çok ötesinde bir haktır. Emlak spekülatörleri veya devlet planlamacılarının tayin ettiği bir erişim hakkından öte, kenti değiştirmenin vasıtası olarak etkin bir hak, yüreğimizin arzuları doğrultusunda kenti şekillendirme ve dolayısıyla kendimizi de başka bir biçimde yeniden yaratma hakkıdır”. 

Geleneksel kenti, toplumsalın, siyasalın, refahın, bilginin, karşılaşmaların, oyunun /eğlencenin, sanatın üretildiği bir ‘‘oeuvre (1)’’ (sanat eseri) olarak tanımlayan Lefebvre, bu sanat eserinin, kent sakinlerince-vatandaşlık bağı aramadan mülteciler de dahil-kolektif olarak yaratıldığını öne sürer. Yaşadığı dönem Fordist kent modeli çağıdır. Konut sorununa çözüm, banliyölerde yükselen konut projelerinde bulunmuş, dışarıya doğru patlayarak çevresini ve doğayı sömürgeleştiren kentleşme yerel toplulukları, geçim kaynaklarını ve tarım arazilerini yok etmeye durmuştur. Lefebvre kapitalizmin 20. yüzyılda ayakta kalabilmesini kentsel mekanları ve yaşamı metalaştırma becerisine bağlar. “Metaların mekanda üretiminden mekanın kendisinin bir meta olarak üretildiği” bir düzleme geçilmiş ve kentin kullanım değeri, değişim değerine feda edilmiştir. Sanat eseri olarak kentin ipi çekilmiştir. Devasa bir metaya dönüştürülen kent artık yaşanılan, kullanılan, özgürce temellük edilen bir mekan değil, sermayenin birikim alanı, “gösterilere ve ‘pitoreskliğe’ aç turistlerin ve estetizmin kültürel tüketim nesnesidir. Kenti samimi bir şekilde anlamak için bile kent ölmüştür!”

Bugünden, finans sermayesinin başat sermaye olduğu 21. yüzyıldan bakarsak durum çok daha vahimdir. Bir yandan piyasaların küreselleşmesi, sermaye akışlarının serbestleştirilmesi ve finansal faaliyetler üzerindeki devlet kontrolünün en aza indirilmesi, diğer yandan kentsel planlamanın deregülasyonu ve gayrimenkul rantının finansal sisteme dahil edilmesi -ki bu durum kentsel gelişim ve yönetimi piyasa mekanizmaları ve ekonomik güçlerle giderek daha fazla birbirine bağlamaktadır- kentsel mekan üzerinde muazzam etkilere yol açmıştır. Finansal kazançlarla gayrimenkul kazançları arasında kurulan yakın ilişki, nüfusların ihtiyaçlarından ziyade finansal piyasalar tarafından yönlendirilen bir kentsel gelişme dalgası yaratmış ve bu da kentsel yapı ve kent sakinleri üzerinde ciddi sonuçlar doğurmuştur (Bonuburuni, 2013).

Kentin kullanım değeri sistemden kovulmuştur! Girişimcilik, markalaşma ve rekabet (2), egemen söylem olurken kentsel canlandırma, kentsel dönüşüm, mega projeler, mega etkinlikler, yeni şehir projeleri ve bilcümle sermaye projesi kentsel mekanı işgal ederek kenti tüketim odaklı ekonomik büyümenin motoruna dönüşürmüştür. Bu bağlamda, iklim krizi başta olmak üzere kentlerin karşı karşıya kaldıkları çeşitli krizler, temiz /yeşil enerjiler ve ileri teknolojiler sermayelerinin yeni rant kapıları olmuş, büyüme motoru olarak kent şimdi yeşillenmiş bir büyüme motoruna dönüştürülmüştür (3)! Sermayeye yeni rant alanları açma girişimciliğinin alt gelir grubu mahalleleri, enformel konut bölgeleri ve tarihi merkezlerde çöküntü olarak damgalanan/kriminalleştirilen yerleşimlerde sebep olduğu yıkımlar, zorla tahliyeler ve  mülksüzleştirme, aslında yoksula, yoksuna, tüketemeyene açılmış ama adı konulmamış bir savaş halidir (Rolnik, 2019). Kapitalist kentleşme, yaşamak için değil yatırım için kentler inşa edip boş konut stoklarını arttırırken dünya nüfuslarının çoğunu ya evsizliğe ya da elverişsiz konutlara mahkum etmiştir. Gidişat, sistemin çalışmayışı ya da yanlış çalışmasından değil; tam aksine, arzu edildiği şekilde çalışmasındandır çünkü sistem kenti ve konutu metalaştırarak, finansallaştırarak kendini yeniden üretmektedir (Madden&Marcuse, 2016).

Kent sakinlerinin kentsel kamusal alanlara özgürce erişimleri de engellenmiş, hiçbir  ücret ödemeden keyifle kullandığımız kamusal alanlarla mekanlar sermaye projeleriyle çitlenerek daraltılmış ya da bu kamusal alanlar tamamen yok edilmiştir. Ticarileştirilen (AVM’leştirilen), özelleştirilen ve/veya lüks projelere açılarak soylulaştırılan ve pahalılaşan, dolayısıyla erişilmez kılınan kamusal alanlar, küçük bir azınlığa yönelik tasarlandıkları için alanların kamusallığı da anlamını yitirmektedir. Yeni kentsel düzende, tam anlamıyla bir  oksimoron olan “Özel Sermayenin Kamusal Alanları” (POPS) (4) ortaya çıkmıştır (5). Kentlerini sermayeye pazarlama yarışındaki girişimci yönetimler, alt gelir grupları başta olmak üzere emekliler, emekçiler ve öğrencileri, kısaca tüketemeyenleri gözden çıkartarak üst gelir grupları, varsıl turistler ve küresel sermayenin arzu ve ihtiyaçlarına göre kentleri dönüştürmektedir. Kapitalist toplumsal ilişkiler somutlaşıp yerleştikçe, bir yerde yaşamanın anlamı yerleşim yerine indirgenmekte, yuva, anlamını yitirip lüks feşmekan sitesi olmakta, karşılaşma, oyun, içinden geldiğince hareket, protesto, işgal gibi sanat eserini, (kenti), kolektif olarak yarattığımız gündelik yaşam eylemleri, tüketim-tüketicilik ve denetim/gözetim mekanlarında, devasa bina  yığınlarının yabancılaştırıcı etkileri altında imkansızlaşmaktadır. Denetim-gözetim aygıtları, araçları, güvenlikçileriyle askerileştirilen kentsel mekanlarda, agoralarımızda politik kentin sesi kısılmakta, öteki olana, tehlikeli (kime göre?) görülene, mülteciye, göçmene, eylemciye, hak arayıcıya savaş açılmaktadır. Lefebvre, 70’lerde, gezegenin tümünün kentleşmesini gerçekleşmiş bir durumdan ziyade doğmakta olan, belirmekte olan bir durum olarak öngörmüştü. Kapitalist endüstriyel büyümenin açgözlü arayışları, yeryüzünün yüzeyinden, arazilere, okyanuslardan atmosfere ve hatta yerin altına, her şeyi birikimi için araçallaştıracak, işlevselleştirecekti. 21. yüzyıl Lefebvre’i haklı çıkarttı. Sermayenin gezegen çapında istilası ile karşı karşıyayız. Üzerinde yaşadığı organizmanın kanından, canından beslenen parazitler misali, sermaye, gelişmesini gezegenin yeraltı ve yerüstü zenginliklerini, kırsalını, tarım arazilerini, ormanlarını, su havzalarını, denizlerini, okyanuslarını metalaştırarak sağlıyor. Geçim kaynaklarını ve habitatlarını yitiren tüm canlılar bu yeni kentsel düzenin yeni sürgünleri, mültecileri olmakta (6). Kaderini tayin hakkı, nüfusların kendi öz kaynakları üzerinde tasarruf hakları -ki kent hakkının önemli bir niteliğidir- artık sistem dışıdır. Üst gelir grupları ve sermayenin arzu ve ihtiyaçlarına göre tanzim edilen, dönüştürülen, sürdürülebilir ve dirençli olarak yeniden imal edilen kentin kimin kenti olduğunu sorgulamaya gerek yok! Kent hakkı şimdi ufak bir azınlığın hakkı olmuştur. Lefebvre, feryadını bu adaletsiz kentleşmeye karşı seslendirmiştir. 

Talep?
Kentsel mekanda kimin bulunma hakkı olduğuna ve hangi şartlar altında bu hakka sahip olduğuna dair bir sorgulamaya ve mücadeleye gerek vardır. Kentsel mekanı bir kazanç/rant paylaşımı arenasına çeviren siyasi ve ekonomik azınlık, devleti ve ilgili meslek gruplarını arkasına alarak mağduriyet, acı ve ihlallere sebep olmuştur. Kentsel mekan üzerindeki tasarruf hakkının bu küçük siyasi ve ekonomik elitin elinden alınması, için kolektif bir mücadele gereklidir (Harvey, 2008). Talep, burada devreye girer. 

Lefebvre’e göre yeni temeller üzerinden yükselen yeni bir kentin, farklı bir ölçekte, farklı şartlar altında ve yeni bir toplum için inşası olanaklıydı. Talep, ne geleneksel kente geri dönüş ne de dev binalar yığınına dönüştürülmüş şekilsiz gelecek kentine gidiştir. Talep, başka bir kenttir. Kent hakkı, kentsel mekanın üretimini ve yeniden üretimini belirleyen güç ilişkilerinin yeniden düzenlenmeleri ve kent üzerindeki hak sahipliğinin devletten ve sermayeden, mücadelelerini ortaklaştıran ve siyasallaştıran kent sakinlerine geçmesiyle gerçekleşecektir. Lefebvre, burada, sakinler ile kenti kullanan sınıfları, yani işçi, işsiz yoksul emekçileri ve öğrenciler, aydınlar, sanatçılardan oluşan küçük burjuvayı kasteder; mülteci ve göçmenler de dahil. Bu kesimler, kent üzerinden nemalanan ve kenti metalaştıranlara karşı örgütlenmeli ve toplumsal bir mücadele ile kentin kullanım hakkını ve kent planlaması ile bütçesi üzerindeki söz haklarını geri kazanmalıdırlar. Kent hakkının gerçekleşebilmesi iki temel hak üzerinden yükselir: İlki, kentsel mekana erişim, mekanın işgalle benimsenmesi ve mekanın üretimi ve yeniden üretimini kapsayan ve kentlilerin kendi talep ve arzularıyla uyum içinde bir mekan ve son kertede bir kent yaratmalarına imkan tanıyan “temellük hakkı”; diğeri ise, kentlilerin, kentsel mekan üretimindeki tüm kararlara erişimlerini ve aktif katılımlarını sağlayan “katılım hakkı”dır.

Kent sakinlerinin kentsel mekanları fiziki olarak doldurmaları, temellük etmeleri ve kullanmaları, kısaca arzu ve talepleri doğrultusunda kendilerine tahsis etmeleri sonucunda, metalaşan ve değişim değeriyle öne çıkan kentsel mekanın kullanım hakkı geri kazanılmakta, bir sanat eseri olarak kent varlığını koruyabilmektedir. Lefebvre, sadece var olan kentsel mekanları kastetmez; hakkı, sakinlerin arzu ve gereksinimleri doğrultusunda mekan üretimini kapsayacak şekilde genişletir (7). Kentsel mekanın üretiminde söz sahipliği, tüm toplumsal ve mekansal ilişkiler üzerinde de denetim olacağından, söz hakkı küresel şirketler ya da sermayeden kentin kendi sakinlerine geçecektir (Purcell 2003). Talep, kent ve ötesindeki toplumsal, siyasal ve iktisadi ilişkilerin radikal bir şekilde yeniden yapılandırılmalarıyla sistemin dönüşümüdür. Ve bireysel değil kolektif bir haktır çünkü bu dönüşüm kaçınılmaz olarak kentleşme süreçlerini yeniden şekillendirmek üzere ortaklaşa bir gücün kullanımına dayanır (Harvey, 2008).

Lefebvre, katılımcılığın kapsamını genişletmiş, temsili demokrasinin ötesinde, katılımcı demokrasinin de güçlendirilmesine yol açacak etkin bir vatandaşlık tanımı ortaya atmıştır ki katılımcılık burada özyönetim aşamasına çıkar. Katılımcılığın kentsel yaşama hayat verdiğini ve aynı zamanda potansiyel olarak etkin bir vatandaşlık yarattığını, yokluğunun ise genellikle kentin ölümüne işaret ettiğini öne süren Lefebvre, kent hakkının, demokratik ve katılımcı bir kent ile kendi kaderlerini kendileri şekillendirmeye çalışan sakinlerde ifadesini bulduğunu belirtir: “Kente ait olmak devrimci bir eylemdir.” Kente dahil olmayı, mülkiyet ya da zenginlik değil temellük ve katılımcılık belirler. Harvey, (2008), “Kitleleri kentle ilgili haklardan yoksun bırakan bu gelişmeler karşısında, toplumsal muhalefet (eğer bir araya gelebilir ise) neyi, neleri talep edecek?’’ diye sorar. Yanıt basittir: “Artığın üretimi ve kullanımı üzerinde daha fazla demokratik denetim talep edilmeli.” Kentleşme, artı-değer kullanımının başlıca vasıtalarından biri ise, artığın kullanımı üzerinde demokratik bir yönetimin tesisi kent hakkını oluşturur. Kent hakkı salt kente odaklanmaktan çıkmış, kentsel mekanı metalaştırarak artı değeri sağlayan ve kendini yeniden üreten kapitalizmi sorgulayan bir anti-sistem hak olmuştur. Demokratik bir yeniden dağıtım hakkı olarak yoksunlar ve ihtiyacı olanlara yönelir. 

Kent Hakkı Karşısında Plancı, Mimar, Tasarımcı

Sosyal adaletten nasiplenmemiş kentsel küresel gidişatta, sistemin kendini yeniden üretmesini sağlayan araçları ve hizmeti sunan plancı, mimar, tasarımcı başta olmak üzere ilgili meslek grupları ne yana düşmektedir? Kentsel mekan üzerindeki müdahalelerin başat aktörleri Lefebvre’in feryadında yer tutarlar. Kentsel mekanı üç başlık altında tartışan Lefebvre, konumuz olan planlama ve mimarlığı soyut mekanda, “tasarlanan mekan” / “mekanın temsilleri” adları altında zikreder. Zihinsel tasavvurlar, mekana yönelik fikirler, mekanın tanzimi, üretimi ve yeniden üretimi, mimar, plancı, tasarımcı gibi profesyonellerin sorumluğundadır. Bu alan, devletin toplumu düzene soktuğu, kapitalist ilişkileri yeniden ürettiği ve böylece hem kendinin hem de sermayenin iktidarını tesis ettiği, konsolide ettiği alandır. Plancının buradaki rolü ya da sorumluluğu sermaye ve iktidarın talepleri doğrultusunda plan üretmektir. Ya da, başka bir planlama ve mimarlık, adil bir yöntem ve adil bir kent mümkün değil midir?

Tanınmış şehir plancı John Friedmann (1999), gündelik yaşamın kent üzerindeki önemine değinerek kent hakkını hiçe sayan planlamayı sorgular: “Yaşadığımız kent, her birimiz için zengin anlamlarla yüklüdür; ancak, büyük çaplı projeler ve kapsamlı planlarla kenti şekillendiren (ve yeniden şekillendiren) devlet plancılarıyla özel sermaye için bunlar hiç bir anlam ifade etmez; kenti inşa eden muhteşem projeleri (les grands projets) karşısında, gündelik yaşamın anlamları konu dışı kalır.” Sosyal adaletten nasiplenmemiş, bağlamından kopuk bir planlama ve/ya mimari projeyle kentin kolektif belleği, kentsel mekanların kişisel ve toplumsal anlamları ve  topluluk bağları tahrip edilmektedir. “Kentin gündelik yaşamı resmi hikayede yer bulamazken resmi hikaye sermaye birikimine yönelik yazılır; binalara odaklananlar bir yerin ruhunun ve yaşamının fiziki çevreye değil orada deneyimlenmekte olan yaşama bağlı olduğunu unuturlar.” Dahası, ekonomik ve sosyal eşitsizlikler salt fiziki planlamayla giderilemez; tam aksine, böyle bir planlama eşitsizliklerin mekansal dağılımını yeniden yapılandırabilir. Çözüm sosyal ve iktisadi politikalardaki temel değişikliklerde yatar. Bu noktada sistem tekrar karşımıza çıkar. Dolayısıyla, planlama ve mimarlığın demokratikleştirilmesine katkı verecek toplumcu mimar ve plancılara ihtiyaç ortaya çıkar. Kentsel dönüşüm yasalarının (2005) TBMM’den geçerek enformel konut alanlarıyla merkezlerdeki tarihi mahalleleri tehdit ettiği dönemde, 2006’dan itibaren, mahalle halklarıyla dayanışma yaparak yıkım ve zorla tahliyelere karşı direnişi örgütleyen, alternatif projeler üreten toplumcu mimar ve plancıları, sosyal bilimcileri ve bir kısım akademi camiasını görürüz. Kendilerini, “Daha önceden de aklımız yatmıyor, gönlümüz razı olmuyordu; yaşadığımız, var ettiğimiz yerlerin bizden habersiz üç-beş paraya satılmasına… Ama yan yana duramadıkça da sesimiz pek bir cılız çıkıyordu. Tam da bu gerekçeyle 2006 yılında farklı meslek gruplarından insanlar, mahalleliler, çalışanlar, akademisyenler, öğrenciler, işsizler… ‘şehirci sensin’ diyerek bir araya geldik. Gelmeye devam ediyoruz.” diyerek ifade eden Toplumun Şehircilik Hareketi-İMECE ile yine aynı dönemde benzer düşüncelerden yola çıkan “…İnsanların eşitliğine inanan, adaletsizliğe ve haksızlığa karşı durmayı yaşamın olmazsa olmazı sayan, toplumun yok sayılan kesimlerinin haline tepki gösteren ve bu durumdan rahatsızlık duyarak…” bir araya gelen ve “öz örgütlülüğe inanan bir grup olarak, mahallelerin barınma hakları kadar, kendi geleceklerini hayal etme ve bunun için mücadele etme haklarını da savunan…” Dayanışmacı Atölye, dönemin en aktif örgütlenmeleri olarak öne çıkar (Baysal, 2011). Sulukule’de TOKİ’nin yürüttüğü kentsel yenileme projesine karşı mahalle sakinleriyle çeşitli meslek gruplarından insanların dayanışmasıyla kurulan “Sulukule Platformu”(2006) ve daha sonra platformun içinden çıkarak TOKİ’nin yıkım ve yerinden etme projesine karşı alternatif proje üreten Sınır Tanımayan Otonom Plancılar -STOP (2009) da zamanın önemli örneklerindendir.

“Ve aslında, kentte yaşayan ve çalışanlar, kenti gündelik yaşamlarında deneyimlediklerinden, sorunları anlayabilecek ve çözüm üretecek olanlar onlardır. Topluluklarını devlet plancıları ile girişimcilerin ellerinden kurtarmak için kolektif bir mücadeleye girenler, kent hakkına sahip çıkmaktadırlar. Onlar, genellikle, en az fikirleri sorulan ve danışılanlardır; oysa, onlar kentsel yaşamın en deneyimli kahramanlarıdırlar. Dünyanın dört bir yanından enformel yerleşimlerin nüfusları, konut alanlarında yaşam kalitelerini yükseltmek için kendi planlamalarını yaratmış ve toplumsal eşitsizliklerden kaynaklanan temel sorunların çözümüne yönelmişlerdir. Ortaya çıkan ütopyaları her zaman içerici olmasa da kendilerine dayatılanlardan daha fazla dışlayıcı değildir. Dünya üzerindeki birçok yerleşim, mimar ve plancıların müdahaleleri olmadan kendi topluluklarınca inşa edilmiştir. Kent hakkı, burada eşitlik ve sosyal adalet temelli bir alternatif sunar. Mükemmel kent yolunda soyut bir ideal olmayıp somut olarak, kentlerde yaşayan çoğunluğun haklarını güçlendirir, toprağın kontrolünü ellerine almalarını, geleceği tasarlamalarını, yaşamlarını iyileştirmelerini ve planlamanın anlamını ve pratiğini yeniden tanımlamalarını sağlar” (Angotti, 2009).

Burada, 1999 Marmara Depremi ertesi mağdur olan Düzceli kiracıların kurdukları kooperatif ve katılımcı, dayanışmacı mekanizmalarla inşa ederek hak sahibi oldukları Düzce Umut Evleri zikredilmeyi hak etmektedir (Bayhan, 2016). Kent hakkının katılımcılık ayağı planlamada devreye girdikçe o plan eşitlikçi ve adil olacaktır. 

Gösterinin hemen her alanı ele geçirdiği çağımızda, kitle iletişim araçlarındaki teknolojik gelişmelerden beslenen medya ve sosyal medya vasıtasıyla imajın üstünlüğü yüceltilmekte ve küreselleştirilmekte. Bu bağlamda, mimarlığın da imaj / gösteri tarafından ele geçirilişine şahit olmaktayız. Çok yıldızlı mimarlar, “starchitect”ler, yüksek egolarıyla ilgili kentleri, kentsel mekanları, bomboş birer sayfa, “tabula rasa” gibi ele alıp, yerelin haklarını ihlal eden, mekanla bağlamı olmayan, bölgenin tarihinden ve kültüründen kopuk, gerçeklikten uzak, salt gösteri toplumunun arzu ve taleplerine göre şekillendirilmiş, imajı öne çıkartan kentsel mekanlar üretmekte ama projelerinin olumsuz -hatta çoklu kırımlara varan- etkilerini, kültürel, ekonomik, sosyal, ekolojik yıkımlarını umursamamaktadırlar. Mimari, yerelin kimliğini, mekanın özgünlüğünü sunmak yerine fantezilere ve planlama kaprislerine indirgenirken, çok yıldızlı mimarlar da hayal mühendisliği yaparak yapay cennetler, ikonik mekanlar ve binalar inşa etmekteler. Bir kısım ilgili medya ve akademi camiasına gelirsek, bu hayal mühendisliği projelerine alkış tutup, örnek göstererek yaygınlaştırmakta ve kitleselleştirmekteler.

Harvey, 60’larda mimarların çoğunun kendilerini “urbanist” saydıklarından salt binaları değil kenti ve kentsel bağlamı göz önünde tuttuklarını anlatır. Oysa günümüzde, mimarlığın başına gelen şeylerden biri –ki Harvey bundan üzüntü duymaktadır- bir zamanlar kentsellik ile ilgilenen mimarların artık sadece mimari projelerin özelliklerine odaklanmaları ve binaların inşaatı ile ilgilenerek bunların birer parçası oldukları kentsel bağlamı unutmalarıdır (Baysal, 2016). Bu noktada, toplumcu mimar Christian Norberg-Schulz’a dönersek, “Bugün küresel inşaat endüstrisi, yerin önemini, somut niteliksel ve duygusal karakteristiklerinin önemini görme yeteneğini kaybetmiş gibi görünüyor.” Norberg-Schulz, bu soruna karşı, ilgili mekanın kullanıcılarıyla mimarını bir araya getirerek kent hakkını tesis eden önemli bir öneri ortaya atar: “Bir yerin nitelikleri üzerine konuşabilmek için o yeri düşünmenin yanı sıra orayı görüp hissetmeniz gerekir. Ve bunu ancak orada var olarak başarabilirsiniz, o yerin atmosferini hissederek.” Buradan devam edersek şu soruyla karşılaşırız, proje sahasına giderek atmosferi  hisseden mimar, o projeye el atmalı mı? Norberg-Schulz’un yanıtı nettir: “Hiçbir şeyi değiştirmeme kararı mimarın önemini reddetmek demek değildir. Sadece mimarın rolüne farklı bir yaklaşımdır. Mimar olmak sadece inşa etmek değildir. Yapılacak ilk şey düşünmektir ve ancak bunun ertesinde inşa edip etmeyeceğinize karar verirsiniz.” Nitekim, Fransa’nın tanınmış mimarlık şirketi Lacaton&Vassal, Bordeaux’daki Place Leon Aucoc Meydanı’nın yenilenmesi için teklif alır. Sonuç? Meydanı ziyaret edip inceledikten ve yerel halkla görüştükten sonra, çakılların yenilenmesi, meydanın daha sık temizlenmesi, ıhlamur ağaçlarının bakımı ve trafiğin düzenlenmesi gibi bazı basit müdahalelerin dışında meydana el atmamaya karar verirler. Ziyaretlerinde, otantik ve gösterişten uzak bu meydanın zaten güzel olduğunu, yerel halkın yıllar içinde oluşmuş bir uyum ve huzur atmosferinde, burada kendilerini evlerinde gibi hissettiklerini anlamışlardır: “Burada kalite, cazibe ve yaşam zaten mevcuttur ve meydan mevcut haliyle zaten güzeldir (8).” Mimarın kendisini öne çıkarması yerine bir adım geri adım atması, baş amacı imkan dahilindeki en büyük kazancı elde etmek olan pazar ekonomisine de karşı çıkış olur. Kentin değişim değeri ötelenir, kullanım değeri sürdürülür (Lauvland, 2020).

“Güzel kent” podyuma çıkartılıp sermayeye pazarlanacağından düzensiz, pis, çirkin, şekilsiz, ne varsa temizlenmelidir. Görselliğin öne çıktığı çağımızda, yoksul, evsiz, mülteci, kentten süpürülmesi gereken pisliklerdir! Burada yeni kentsel düzenin ayrıştırıcı, kovucu yeni tasarımı devreye girer. “Hasmane tasarım / mimari”, kaldırım kenarlarına ya da kaidelere, dükkan ve bina girişlerindeki oturulabilir yerlere eklenen sivri çıkıntılar, metal parçaları, direkler ile kolçaklarla bölünmüş banklar ve eğimli yüzeyler gibi kentsel tasarım objeleri vasıtasıyla banklarda, bina girişlerinde, dükkanların önlerindeki korunaklı mekanlarda vb. uyuma, dinlenme, uzanma, oyalanma gibi eylemleri engelleyerek kamusal alanların kullanılmasını başta evsizler olmak üzere marjinalleştirilmiş gruplara ve sokak hayvanlarına kapatır. Gerçek çitler, güvenlik görevlileri, rahatsız edici ışıklandırma, fıskiyeler de bu tasarımın parçasıdır. İlerici tasarımcı ve plancılar, karşı tasarımlar geliştirerek eşitlikçi ve adil bir kent için mücadele etmekteler. Dünya çapında hasmane tasarım / mimariye karşı tabandan gelen pek çok çözüm örneği bulunabilir. Örneğin Vancouver’daki Raincity Housing bünyesindeki tasarımcılar geliştirdikleri açılır kapanır bank-yatak üzerine “Burası sizin yatak odanız,” yazarak bir bankın, ihtiyacı olan birine konut olabileceğini göstermektedirler. Zurnanın zırtı ise, kentin kimin kenti olduğu ve tasarımdaki düşmanca  tutumun kimlere karşı ve neden yöneltildiği, sorusudur. Kent hakkından bakarsak, mekanları arzu ve taleplerimiz doğrultusunda kullanma hakkının sadece hasmane tasarıma karşı tasarımlarla sınırlı kalmaması gerekir. Tasarım, genel olarak kentsel  mekanı temellükü kolaylaştırmalı, mekanları birer yere dönüştürmeli ve eksik olan unsurları ekleyerek kapsayıcı yaklaşımlar sunmalıdır (Brennecke, Ocak 2023).

Kontrol altına alınamayan doğal yaşam, hijyenik olmayan, kargaşa yaratan, korkulan dolayısıyla elimine edilmesi gereken olarak görüldüğünden sokak hayvanlarının payına da kentsel mekanlardan sürgün ve en uç noktada  katliam düşmektedir. Oysa, kentsel projeler ve planlama, kentin, sadece insan türü canlılardan ibaret olmadığı anlayışıyla yapılamaz mı? Eğer kent hakkı “…Mekanı dönüştürme ve kentte var olma hakkı” ise “sokak hayvanlarının da bu hakka en az insanlar kadar yaşamsal bir ihtiyaçla sahiptirler”; dolayısıyla, kent üzerindeki tüm proje ve planlar, insanlar dışındaki canlıların da nasıl etkileneceklerini hesaba katacak şekilde yapılmalıdır. Kent hakkı, hayvanları kentten sürmek değil, kentsel plan ve politikaları, birlikte yaşamayı mümkün kılacak şekilde dönüştürmekle ilgilidir; kısırlaştırma, sevgi, yaşam alanları, hayvan dostu parklar, mahalle temelli bakım ağları gibi (Alkan, Mart 2026). “Hayvan hakları, çoğu zaman bireysel bir varlığı korumaya odaklanırken, şehir hakkı birlikte yaşamaya dair kolektif bir iddia taşır. Mama odakları, gönüllü barınak girişimleri, mahalle inisiyatifleri bu iki söylemin buluştuğu alanlardır. Bu örnekler bize şunu gösterir: Şehir hakkını yeniden düşünmek, yalnızca insanların değil tüm canlıların kente katılımını tanımak demektir” (Alkan, Mart 2026). Burada üzerinde durulması gereken bir başka nokta, Lefebvre’in dışa doğru “patlayan kentleşme” olarak tanımladığı, kentlerin çevrelerine yayılarak doğayı ve çevreyi sömürgeleştirmeleri sonucunda buralardaki canlı yaşamı habitatlarıyla yok etmeleridir. Planlama, proaktif şekilde, bu gidişatı göz önüne almalı ve çevresine patlayarak genişleyen kentin el attığı habitatları ve canlıları korumaya yönelik olmalıdır. Mesele, Kuzey Ormanları’nı sömürgeleştiren mega projelerde gördüğümüz üzere birkaç ekolojik köprüyle çözülebilecek bir mesele değildir. Boğaz sularına atlayan domuzların, konaklama alanları betonlanan leyleklerin ve göçmen kuşların, göletleri doldurulan mandaların ve bil cümlesinin meselesidir. Kent hakkı bağlamında, tasarım ve mimari, aksine, dışlayıcı değil içerici, damgalayıcı değil demokratik, engelleyici değil geçişken kamusal alanlar inşa edemez mi? Planlama, sakinlerin temellük edebileceği, vakit geçirebileceği, birbirleriyle sohbet edebileceği, arzu ve talepleri doğrultusunda düzenleyerek kullanabileceği mikro mekanlar, kamusal alanlar yaratamaz mı? Sosyolog Sennett, ortaya attığı “Açık Şehir” kavramıyla bunu tartışır. Sennett’e göre, “kent, içinde aramadıklarımızı bulduğumuz bir yerdir.” Kent, sürprizlere (acı, tatlı) açık olmalı, duvarlar, çitlerle ayrıştırılmamalı, geçirgen olmalı, denetim ve gözetim altında disiplin edici bir mekan hiç olmamalıdır! Kentsel mekanlar ise rijid bir biçimde düzenlenmemeli; tam aksine natamam olmalıdır ki kentliler buraları, plancıların değil, kendilerinin istediği gibi, kent hakkında vurgulandığı üzere ”arzu ve talepleri doğrultusunda” tamamlayıp kullansınlar: “Açık sistem düşüncesi ve tasarımı, şehirlerin evrilmesine ve değişmesine olanak tanır. Modernist kentsel planlamada biçim ve işlevin aşırı derecede belirlenmesi, çürümeye yatkın, kırılgan şehirler ortaya çıkarmıştır. Kentsel zaman yavaş ilerlediğinden, şehirlerin açık sistem düşüncesi temelinde tasarlanması gerekir. Bu durum görsel olarak da yapılandırılabilir: Geçirgen duvarlar ve sınırlar, bölgeler arasında serbest geçişe izin verir; tamamlanmamış form, eylem olasılığını besler; ve gelişimin evrilen anlatıları buna eşlik eder.” (Sennett, 2018).

Kentsel form ile demokrasi arasındaki ilişki nettir. Mekanın sahiplenilmesi, temellükü ve zaman kolektif kimlik oluşumunda kritik öneme sahiptir. Kentliler, kentsel mekanlarda bir araya gelip, mekanları sahiplendikçe ve birbirleriyle vakit geçirdikçe, rastlaştıkça, aradaki farklılıklar aşılır, öteki sevilmese de tahammül edilebilir hale gelir çünkü aynı mekanın paylaşılma zorunluluğu vardır. Bu evrimci kentsel zamandır. Çitler, bariyerler, güvenlik noktaları ise ayrışmış bir kent ortaya çıkartır; hatta öyle tüketim mekanları vardır ki, görünmez bariyerleriyle yoksulu, yoksunu kovar. Öyleyse, “Planlama ve tasarım, hem kent hem mahalle ölçeğinde, toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldıracak esnek çözümler sunacak şekilde yürütülmelidir” (Burdett, 2018).

Jane Jacobs ile bitirelim. Büyük sermaye ve güçlü girişimcilerin, belirli, öngörülebilir ve biçimsel olarak dengeli olan homojenliği tercih etme eğiliminde olduklarını söyler. Tam da bu nedenle radikal plancının rolü “uyumsuzluğu (disonans) savunmaktır! (Sennett, 2018). Tanınmış cümlesini hatırlayalım: “Yoğunluk ve çeşitlilik hayatı besliyorsa, ortaya çıkardıkları hayat düzensizdir.” Bir kent, aşırı düzenli, salt şık-şıkıdım mekanlı, steril, sadece insan türü canlılardan -onlar da illa ki “beyaz” hatta “bembeyaz” olacaklar!- oluşmuş, gözetim ve disiplin altında, nerede nasıl hareket edileceği saptanmış, sürprizlere kapalı ise oraya kent diyebilir miyiz? Bir tüketim ve tüketicilik hapishanesi, bir panoptikon, değil midir? Dolayısıyla açık şehir Napoli’dir, İstanbul’dur (Eminönü’dür ama Galataport da Haliçport da değildir), Dubai hiç değildir! Sennett’in (2018) altını çizdiği üzere de her türlü sürprize açık olduğundan az biraz kaotiktir. Mimarlık, planlama ve tasarım disiplinleri ele avuca gelmez kenti zapturapt altına almaktan vaz geçmelidir.

Neoliberal Kentin Sözlüğü I: Sürdürülebilirlik 

Yeşillensek mi; Yeşillenmesek mi?
Mimarlık ve Planlamanın Açmazları 

Sürdürülebilirlik, bir toplumun, gelecek nesillerin yaşam kalitesinden ödün vermeden, bugünkü ihtiyaçlarının karşılanmasını öngören bir kavram olup çevrenin korunması, ekonomik kalkınma ve sosyal politikalar arasında bir dengeyi ifade eder. Ancak, bu denge günümüzde bozulmuştur. Şöyle ki, 70’lerin radikal çevreci düşünceleri, kapitalizmin sürekli büyüme mantığının doğaya ve topluma zarar verdiğini ve kısıtlı kaynaklarını tüketen gezegenin ve üzerindeki yaşamın sürdürülemez bir yöne savrulduğunu savunuyordu. Neoliberalizm bu eleştiriyi tersine çevirerek, ekonomi ile ekolojiyi eşit ve birlikte düşünülmesi gereken alanlar olarak yeniden tanımladı. Bu değişimle birlikte çevre meselesi, ekonomik sınırlar içinde ele alınmaya başlandı; doğayı koruma hedefi, piyasa mantığına uyacak şekilde yeniden şekillendirildi. Böylece sürdürülebilirlik söylemi, sisteme karşı bir eleştiri olmaktan çıkıp sistemin bir parçası haline geldi ve yeşil sermayeyi (9) besledi (Tulloch&Neilson, 2014).

Mimaride sürdürülebilirlik, bir mimari projenin bağlamından ve topluma etkilerinden çok verimliliğini ön plana koyan standart çözümlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Yenilikçi ürünler ve ileri teknoloji malzemeleri kullanılarak üretilen “yeşil” binaların, mevcut olanlara kıyasla daha sürdürülebilir oldukları; böylece, yeni binaları yeşil yaparak sürdürülebilirlik sorunlarının çözülebileceğine yönelik yaygın bir inanış oluşmuştur. Temiz / yeşil enerji ve ileri teknolojiler sermayesinin “greenwashing” (yeşil aklama) mekanizmaları sorunu gerçek çözümlerden uzaklaştırmıştır. Sürdürülebilirliğe yaklaşım, verimsiz olduğu gerekçesiyle eskiyi, geleneksel olanı tamamen ortadan kaldırmaya yönelmiştir. Oysa, “mimarlık, yüzyıllar boyunca korunması gereken uzun vadeli bir altyapıdır; bir nesil içinde tüketilip atılacak bir meta değildir” (Fraser, Kasım 2007). Genel eğilim, yerel malzemelerin kullanılmadığı konutlar, yerli bitkilerin hiç yer almadığı egzotik peyzajlar, reddedilen morfoloji ile yerli bilgi ve yerel zanaatkarlık olmuştur. Küresel kültür, modern gelecek adı altında yaygınlaştırılırken yerel olanı, yerli olanı geri ya da geçmişe ait olarak reddeden bir mimari anlayış ortaya çıkmıştır (Moser, 2015). Yenileme, iyileştirme ve geri dönüşümün norm olduğu bir anlayış yerini yeni inşaatlara odaklı yaklaşıma bırakarak inşaat ve emlak sermayesine bir yandan yeni birikim alanları açarken öte yandan karbon salınımını artırmakta ama ne gam, sürdürülebilir kentler üzerinden kendini aklamaktadır.

Mimarlıkta yeni trend, binaların boydan boya sarmaşıklarla giydirilmesi, balkon ve teraslarda ağaçlara, bitkilere yer verilmesi ve böylece yeşil imajının göze sokularak beton yığınlarının ardındaki çevre sorunların üzerinin örtülmesidir. Çin sermayesinin Malezya’da inşa ettiği ve adı da şaka gibi “Forest City” (Orman Şehir) olan lüks kent, bir ekokırım proje (10) olarak deniz çayırları ormanını yok ettiği dolgu alan üzerinde yükselip yanı başındaki ormanlık alanı da tehdit ederken çok katlı binalarından sallandırılan sarmaşıklarla ne kadar temiz ve sürdürülebilir olduğunu ilan etmektedir! (Baysal, 2022). Bu “mış gibi yeşil projeler”, küresel mimarlık ofislerinde yıldız mimarların şaheserleri  olarak üretilmekte ve sosyal medya vasıtasıyla gezegen boyu yayılarak gezegen-boy Dubailer teşvik etmektedir. Paradoksal olarak, yeşil aklamayla inşaat odaklı bir büyüme teşvik edilirken karbon salınımının gezegene etkileri de gözlerden kaçırtılmaktadır. Gözlerden kaçırılan bir başka önemli nokta ise gerek yenilenebilir enerjiler, gerek akıllı ve ileri teknolojiler sektörlerinin ihtiyaçları olan metaller, mineraller, plastik gibi malzemelerin, ya yerin altından çıkartıldığı ya da petrolden elde edildikleridir (11). Küresel Kuzey ülkeleri sürdürülebilir kentler inşa ederken Küresel Güney’in -ve Türkiye’nin de- toprakları madencilerce yağmalanmakta, Küresel Güney’de yaşam -üst gelir grupları bölgeleri hariç- sürdürülemezliğe savrulmaktadır.   

Mimarlık, doğası gereği çevresiyle iç içedir. Binalar, iklim, topoğrafya ve kültürel tarihle, özgünlük gerektiren şekillerde etkileşime girmeli, mimar, sürdürülebilirliğin standart kontrol listelerine güvenmek yerine, mekana özgü çözümler aramalıdır. Bu tartışma, yukarıda alıntıladığımız toplumcu mimar Christian Norberg-Schulz tarafından ortaya atılan ve çevresiyle uyum içinde olan tasarımları savunan mimarlar tarafından benimsenen “mekanın ruhu / gözü” kavramıyla yakından ilgilidir. Kavram, mimarinin bir alana dayatılmaması ve o alanın malzemeleri, iklimi ve kültürel önemi tarafından şekillendirilerek o alandan doğması gerektiğini ileri sürer. Böylece, genel sürdürülebilirlik teknolojilerinin yaygın kullanımına karşı çıkar ve sürdürülebilirliğin, doğası gereği, uygulandığı konumla iç içe olması gerektiğini savunur (ArchDaily, Mart 2025): “Modern yapı pratiğindeki en zorlu konulardan biri, iç mekanların doğal çevremizden yapay biçimde yalıtılmasıdır. Bu durum, adeta bir balonun içinde yaşıyormuşuz gibi bir etki yaratır. Bunun aşılması zor olan önemli felsefi, mimari, çevresel ve teknolojik sonuçları vardır. Kendimizi çevreden tamamen izole etmek hem savurgan, hem gerçekçi olmayan bir tutumdur hem de sağlıksızdır. Geleneksel bir yapı mevsimlere yanıt verir ve iç ve dış mekan olmak üzere tüm mimarlığın, ilgili çevrenin bir parçası olduğunu hatırlatır. Barınmaya ihtiyacımız var, ancak bu barınakların içinde tamamen yalıtılmış şekilde yaşamamalıyız” (Fraser, Kasım 2007). 

Yaşanabilir bir şehir, yeşil, sağlıklı ve verimli kentsel mekanlar vasıtasıyla sakinlerine iyi bir yaşam kalitesi sunan şehirdir. Kamu yararına yönelik yeşil alanlar, parklar, yeşil koridorlar (12) veya yeşil kuşaklar (13) gibi kentsel yenileme müdahaleleri kentin sürdürülebilirliğini sağlar. Ayrıca, atık oluşumu, hava ve su kirliliği ve enerji ve hammadde gibi doğal kaynakların tüketimine yönelik çözümler, çevresel etkileri en aza indirgemeye çalışır. Ancak yeni yeşil projeler çoğu zaman büyük yatırımları, mülklerin ve kiralıkların değer artışlarını ve üst gelir gruplarına yönelik gelişmeleri tetikleyerek “yeşil soylulaştırma (14)” ya sebep olduklarından tartışmalıdır. Sürdürülebilir  şehirler kavramı, ekolojik hatta adalet odaklı bir girişim olarak sunulsa da özel sektör tarafından kendi karlarını artırmak amacıyla kolayca istismar edilebilmektedir. Yeşil soylulaştırma (green gentrification), yeşil alanlarla ilişkili çevresel planlama uygulamalarıyla başlayan ve siyasal olarak dezavantajlı, marjinalleştirilmiş sakinlerin dışlanmalarına ve yerlerinden edilmelerine yol açan süreçleri ifade eder. Acaba, “yeşil şehir gerçekten kapsayıcı ve geniş kapsamlı çevresel, sağlık, sosyal ve ekonomik faydalar sağlama vaadini yerine mi getiriyor, yoksa yeni çevresel eşitsizlikler… mi yaratıyor?”  (Leino et al., 2025). Sürdürülebilirlik hedefli çeşitli kentsel yeşillendirme müdahalelerine göz attığımızda, bu müdahalelerin giderek dışlama, kutuplaşma, ayrışma ve görünmezleştirme gibi yeni dinamikler yarattığı görülmektedir. Barcelona Lab’in “Yeşillenmek ya da Yeşillenmemek” (BCNUEJ, 2020) başlıklı videosu, bu sorunlara marka kent Barcelona’dan bakarak dikkat çeker. Bu bağlamda, sosyal açıdan kırılgan sakinler ile topluluklar bir yeşil alan paradoksu ile karşı karşıya kalmaktalar. Şöyle ki, çevresel adalet mücadelesinin bir parçası olarak uzun süre talep ettikleri yeşil alanlar onları sürgün eden bir mekanizmaya dönüşmüştür. Belgeselin ortaya çıkardığı bir diğer sorun ise sürdürülebilirlik politikalarının ayrımcı bir şekilde uygulanabileceğidir. Toplumsal sonuçlarını göz ardı eden sürdürülebilirlik politikaları, küresel ölçekte kentleri pazarlama aracı olarak özel ve kamusal yatırımcıları bir araya getirip yeni birikim alanları açarken aynı zamanda kentsel ayrışma, toplumsal hiyerarşiler, ırksal eşitsizlikler ve yeşil ayrıcalık /ayrımcılık ve yeşil soylulaşma gibi ciddi sonuçlara sebep olmaktadır (Tulloch&Neilson, 2014). Üzerinde durulması gereken sorun, bu tarz projelerin başarısı ya da başarısızlığının, ilgili topluluğun yaşam şartlarını sürdürülebilir hale getirip getirmediğine veya hedef gruplarına göre değil, fiziksel çevre üzerindeki etkilerine göre değerlendirilmesidir; dolayısıyla, toplulukları yerinden etmeyen, ayrıcalık ve ayrımcılığa yol açmayan adil ve eşitlikçi bir planlamaya ihtiyaç vardır.

Neoliberal Kentin Sözlüğü II: Dirençlilik
Kim/ler İçin Bu Dirençli Kentler? 

Nüfus artışı, göçler, doğal ve/ya insan eliyle yaratılan afetler, çatışmalar, savaşlar, susuzluk, gıda sorunu, iklim krizi… Bilcümle krizin faili olan kapitalizm, kentleri bilcümle krizin mağduru yapmıştır; ancak, sebep olduğu mağduriyetlerden yeni birikim alanları yaratarak kendini yeniden üretmeyi de yaratıcı bir şekilde başarmıştır! Dirençli kentler, bu birikim alanlarından biridir. Kentsel direnç ya da dayanıklılık uygulamaları, bir kriz ertesinde sistemin hızlıca önceki haline dönmesini hedefler. Öte yandan, dirençlilik politikalarının mevcut durumu korumaya fazla odaklandığı yönünde eleştiriler karşısında asıl amacın, sadece sistemin krizlere uyum sağlaması mı yoksa belirli sonuçlara ulaşmak mı olduğu sorgulanmaktadır. En başta eski hale dönüş herkes için iyi olmayabilir; dolayısıyla, geri dönüşün kim/ler için yapıldığı, geri dönülen durumun gerçekten istenip istenmediği, dirençlilik hedeflerini kimlerin belirlediği, hangi çıkarların öne çıktığı ve kararların nasıl alındığı gibi sorgulamalar önem taşır. Bu bağlamda, güç ilişkileri ve eşitsizliklerin dirençlilik politikalarını nasıl şekillendirdikleri de incelenmeyi hak eder. Dayanıklılık/dirençlilik politikaları aslında birer teknik tercih olmayıp kazananları ve kaybedenleriyle  toplumsal ve politik meselelerdir (Meerow&Newell, 2016). 

Naomi Klein’ın (2010), felaket kapitalizmini anlattığı çalışmasından iki örnek konuya daha yakından bakılmasını sağlayacaktır. New Orleans sel felaketinin ardından yaşadıkları sosyal konutları yıkılan alt gelir grubu kent yoksullarının mahallelerinde üst gelir gruplarına yönelik projeler yükselir. Burada amaç, eğer, felaketlere karşı dirençli yaşam alanları inşası ise New Orleans’ın sosyal konutları  dayanıklı ve sağlam bir şekilde yeniden inşa edilerek mevcut sakinlerine tahsis edilemez miydi? Benzer şekilde, Sri Lanka’da depremin neden olduğu tsunamide barınaklarını kaybeden yoksul balıkçılar da barınaklarına kavuşamaz. Bölge beş yıldızlı otellerle turistik işletmelere açılmıştır. Sri Lanka’nın kıyı balıkçı köyleri gelecekteki tsunamilere karşı savunmasızsa, barınaklar, iç kesimlere, geçim kaynaklarından uzak yerlere taşınmak yerine dirençli inşa edilip yerlerinden edilmelerin önüne geçilemez miydi? Kıyı şeridini afetlere dirençli, dayanıklı malzemelerden inşa edilmiş lüks tatil otelleri için kullanmak amacıyla mevcut sakinleri yerinden etmek adil midir? Amaç, yoksulların aleyhine zenginler için şehri dayanıklı hale getirmek midir? Ayrımcılığın önemli bir örneği de Nijerya’dandır. Gel git nedeniyle alçak kıyıları sık sık sular altında kalan Nijerya’nın lüks kent projesi Eko-Atlantic için özel bir koruma duvarı inşa edilmiş; ancak, duvar, yeni şehirde yaşayacaklara koruma sağlarken yanı başındaki alçak zeminli enformel yerleşimleri kıyı erozyonuna ve gel-git dalgalarına daha fazla maruz bırakmıştır! (Lukacs, 2014). Sadece krizler ertesinde değil olası bir krizi bahane ederek öncesinde de -ve onları tahliye etmeye zorlayacak somut bir olay gerçekleşmeden önce- ekonomik açıdan en savunmasız sakinlerin önceden tahliye edilmesini gerçekleştirmek haksızlıktır. Üstelik bu zorla tahliyenin hemen ardından, çok daha lüks arazi kullanımlarına ve kesimlere hizmet eden, daha büyük ölçekli inşaat projeleriyle yeni imar faaliyetleri başlatılırsa, bu durum iki kat daha haksızdır. 6306 sayılı Afet Yasası (2012) ve son düzenlemesiyle Rezerv Alan maddesi bu haksızlıkların yasal kılıf giydirilmiş mekanizmalarıdır ki başta Antakya olmak üzere deprem bölgesinde devreye sokulmuştur.

Tam da bu nedenle dirençlilik projelerinde “Kim için?” sorusu önem kazanmaktadır çünkü yanıtı bizi son kertede “Kimin kenti?” olduğuna götürecektir. Kentsel planlama, politik bağlam, farklı çıkarlar arasındaki dengeler (trade-off’lar) ve farklı ölçekler (mahalle, şehir vb.) dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Dirençli kentlere yönelik ilerici bir bakış açısı benimsenmeli ve dayanıklılık projelerini gerçekleştirmek için hangi nüfuslara ve yerlere öncelik verileceği adil bir yöntemle saptanarak eşitlikçi bir kent yaratılmalıdır.  

Kent Hakkı: Ütopyayı Somutlaştırmak

“Ben ütopyacıyım” diyen Lefebvre, kent hakkını bir ütopya olarak tanımlar. Ancak, ütopya burada olumlu anlamıyla kullanılır; somutlaşacak ve gerçekleşecek bir tahayyül olarak. Nitekim, kent hakkı ‘68’in o meşhur sloganında yankılanır. “Gerçekçi ol; imkansızı iste”. Lefebvre’e göre, hayal kuramaz, ütopyalar yaratamazsak kapitalizmin bizi hapsettiği çerçeve dışına çıkıp  başka bir dünyayı tahayyül edemez ve gerçekleştiremeyiz: “Ütopyacı, başka bir şeyi arzu eden, mevcut olanın kaçınılmazlığını reddeden ve başka bir yerde açılım arayan birini tanımlamıyor mu? Kişi, zorlamaları yansıtmak ve tasdik etmekten, otoriteye körü körüne itaatten ve koşulları kabullenmekten hoşnut değil ise, mevcut şartlara müdahale çabası ve yürürlükte olan politikalar dışında başkalarının farkındalığına varmanın gerekliliği devreye girer.” Bugünden baktığımızda, Margaret Thatcher’ın o meşhur sözünü hatırlarsak: “Başka bir alternatif yok.” Bu iddiaya karşı ütopyalar geliştirmeli, ütopyalar inşa etmeliyiz ki başka bir kenti ve dünyayı yaratalım. Kıblelerini Dubai kılan ve kentsel mekanları Dubaileştirmeyi marifet sayan başta mimar ve plancılar olmak üzere ilgili meslek grupları ve akademiye bu bağlamda bir sorumluluk düşmüyor mu?

Paris Komününe duyduğu hayranlıkla ‘68 Paris’ini doğmakta, yaklaşmakta olan ütopya olarak selamlayan Lefebvre, görebilseydi, Gezi başkaldırısını da hiç kuşkusuz böyle tanımlardı. İnsanların, geçici bir süreliğine de olsa kent hakkını kendi ellerine alarak yeniden ürettikleri bu mekanda, dışlayıcı değil içerici, çoğulcu, katılımcı demokrasiden yana, kentin kullanım değerini esas alan, rekabetin yerini dayanışmanın aldığı, doğa ve çevreye saygılı, sokak hayvanından börtü böceğine tüm canlıların yaşam hakkını önceleyen, talan, israf ve tüketim ekonomisine karşı, anti-hiyerarşik, anti-otoriteryan yeni bir kentin ve ekonomik sistemin, kısa süreliğine de olsa, inşa edilebileceğini gördük. Ütopya Gezi’de somutlaştı ancak kısa sürdü!

Bergama’dan bu yana, bilcümle maden, HES, RES, JES, termik gibi talan projelerine karşı ormanlarını, zeytinliklerini, su havzalarını, tarım arazilerini, kısaca müştereklerini, kurtarmak için mücadele eden ve direnen kırsal bölge halkları, aynı zamanda yaşam alanları ve son kertede yaşamlarını savunmaktalar. Müştereklerine el konulduğunda geçim olanaklarının da ellerinden gideceğini biliyorlar. Bu mücadeleler aynı zamanda birer kaderini tayin hakkı mücadelesi, çünkü nüfusların kendi kaynakları ve doğal zenginlikleri üzerinde tasarruf hakkı da kaderini tayin hakkının parçasıdır. Aynı kaygıları, dönüşüm alanları mahallelerinden de duyageldik; bir müşterek olarak mahallenin yok olması, kentte var olabilmenin, geçim kaynakların, istihdama erişimin imkansızlaşması demek oluyor. Gezi, her iki mücadelenin yan yana gelebildiği tarihi bir dönemdi. Mahalleden, meydana, ağaca, ormana, tohuma, köye… müştereklerin listelendiği o unutulmaz “Dokunma” pankartını hatırlayalım. 

Öte yandan, Gezi ertesi, rantsal dönüşüme karşı mücadele yürüten mahalleliler, kırsaldaki talana ve doğanın yağmalanmasına aynı derecede müdahil olamadılar. Kırsal da kente uzak durdu. Oysa bugün büyük çaplı ulaşım, altyapı ve inşaat projeleri, hiç ayırmadan kentsel alanı da ve kırsal alanı da gasp ederek ilerliyor; müşterekler kır, kent demeden mega projelerin tehdidi altında. Mesela, Küçükçekmece’den Karadeniz’e bir hat çizersek, mega projelerin etki alanlarındaki bölge mahallelerinin ya rezerv alan ya da afet dönüşüm alanı ilan edilmeleri de, kırsalda Kanal bölgesi yerleşimlerinin, tarım arazileri ve su havzalarıyla birlikte beton projelerince ele geçirilmeleri de aynı sürecin parçaları. Kent de kır da aynı sürecin mağdurları, kurbanları. Öyleyse, müşterekler üzerinden müşterekleşmek, sermayenin gasplarına ve yaşam alanlarımızın çitlenmesine karşı bütüncül ve dolayısıyla güçlü bir mücadele hattıdır.

Bir diğer hat, mega projelerin etki alanlarındaki kentsel ya da kırsal yerleşimlerin mega projelere karşı mücadelede yer alabilmeleridir. Çünkü, nasıl ki daha Haliçport telaffuz edildiğinde Okmeydanı’nı “Şanz Elize” yapma hayalleri ortaya saçılmış ve mega projenin oraya konuşlanmasıyla nasıl ki ilk balyoz Okmeydanı-Fetihtepe’nin başına vurulmuştur; sıra bölgedeki diğer emekçi mahallelerine de gelecektir. Kasımpaşa ya soylulaşacak ya rantsal dönüşecektir, keza diğerleri de! Galataport’un konuşlanmasıyla Tophane-Karaköy-Şişhane hattında başlayan soylulaşma, ivmesi yükselerek ve çevresine doğru yayılarak işletmesinden esnafına, mütevazı, küçük, salaş ne varsa yutmaktadır. Bölge, büyük sermayenin ticari, turistik işletmeler bölgesine dönüşürken yerel esnafın da, mülk değerleri arttığından kiracının da kaderine sürgün düşmektedir. Ayrıca, mücadelesine mega projeleri, onların artçı projelerini eklemleyemeyen bir mahalle direnişi, dönüşüm projesini durdurmuş olsa bile, bu projelerin etki alanında olduğundan ileride yapılacak bir başka yenileme/soylulaşma projesinden azade olamayacaktır. Dolayısıyla, mega projelere karşı mücadele, tehditlerin anlatılarak yerelin mobilize edildiği bir hatta güçlenecektir.

Son Söz  

Kent hakkı, son kertede kentten kimlerin yararlanacağını ve o kentin kimin kenti olduğunu tayin eden bir haksa son soruyu sosyolog Sharon Zukin’e (2011) verelim:“ Bir kenti kent yapan binaları değil de insanları ise gittiklerinde ne olur?”. Aslında yanıt yukarıda, Friedmann’ın saptamasının içindedir: “…Binalara odaklananlar bir yerin ruhunun ve yaşamının fiziki çevreye değil orada deneyimlenmekte olan yaşama bağlı olduğunu unuturlar”. Kısaca: “Kentin ruhu ölür!”

Notlar

1. Burada kastedilen bir sanatçının tek bir sanat eseri değil, yaşamı boyunca yarattığı sanat eserlerinin toplamıdır; aynen gündelik hayatın içinde aktığı kentsel mekanlarda kent sakinlerinin eylemleri, eylemsizlikleri, rastlaşmaları, karşılaşmaları, şamataları, şenlikleri, protestoları vb vasıtasıyla kentin toplumsal peyzajını yeniden ve yeniden kolektif olarak üretmeleri gibi.  
2. Sermayeyi çekebilmek için  kentlerin markalaşarak birbirleriyle yarışmaları.
3. Temiz enerji sektörünün küresel yatırımlar içindeki payı giderek yükselmektedir. 2012 tarihli bir araştırmaya göre, 2011’de dünya üzerinde yenilenebilir enerjilere ve teknolojilere yapılan yatırımlar, yeni bir rekor kırarak %17 artmıştır.  Küresel sermaye, yenilenebilir enerjiler vasıtasıyla müsebbibi olduğu gidişattan ellerini temizleyerek, ceplerini doldurarak  çıkmaktadır. Kendi yarattığı sorundan kendisini besleyerek birikim krizine çare bulan sistemde aslında hiçbir şey değişmemiştir. Geleneksel kapitalist üretim ve tüketim modelleri değiştirilmediğinden kapitalizme içkin olan çevre sorunları aynen tekrarlanmaktadır (Cugurullo, 2015)
4.  “Privately Owned Public Spaces”
5. Galataport ve Haliçport (Tersane Haliç) İstanbul’dan başlıca örneklerdir.
6.  Birer ekokırım olan üç mega projeyle (3.Köprü,3.Havalimanı ve Kanal) yağmalanan Kuzey Ormanları ve köyleri en can yakıcı örneklerdendir.
7.  Kentsel mekanın temellük edilerek arzu ve taleplerimiz doğrultusunda yeni bir mekan yaratılmasının önemli örneklerinden biri de Cumartesi Anneleri tarafından bir agoraya dönüştürülen Galatasaray Meydanı’dır. Cumartesi Anneleri, her hafta düzenli eylemleriyle temellük ettikleri Meydan’dan haksızlıkları ve hukuksuzlukları kamuoyu ile paylaşıp kayıp çocuklarını, eşlerini ararken yeniden dizayn ettikleri kentsel mekan, zaman içinde kitleselleşip kamusallaşarak farklı grupların hak taleplerini seslendirdikleri bir politik meydana, agoraya dönüşmüştür (Baysal, 2018).
8. URL: ( https://www.lacatonvassal.com/index.php?idp=37)
9. Bakınız dipnot 3.
10.  “Forest City gibi projeler, Paris Antlaşması’ndan sapmadır…Elimizde potansiyel bir saatli bomba var. Balkonlardaki ağaçlar kıyı erozyonuna karşı yardımcı olmayacaktır. Göçmen kuşlar, golf sahalarınızda konaklamayacaktır” (Ourbis ve Shaw, 2017).
11. Bu sektörlerin nadir minerallere olan gereksinimleri nedeniyle “…gelecekteki 30 yıl içinde, gezegenden insanların 70,000 yıldır kazdığından daha fazla maden ve mineral kazmış olacağız” (Ings, 2021).Bunun sonucunda toprağın üzerinde artık hiçbir şeyin yetişmeyeceği bir durum olan terracide- yeryüzü kırım- ile karşı karşıyayız. Paradoksal olarak, fosil yakıtlardan yeşil enerjiye geçmek, maden arama, kazı yoluyla ormansızlaştırma, karbon salınımı ve dolayısıyla emisyonları artırıcı faaliyetler  demektir. The Ecologist, iklim krizini, kendilerini yeniden yaratacak fırsat olarak gören madencilik sektörüne dikkat çekmektedir .
12. Greenways: Yeşil koridor, genellikle kentsel veya kırsal alanlarda, rekreasyon amaçlı kullanım veya çevre koruma için ayrılmış, imara açılmamış bir arazi şeridi boyunca uzanan, ortak kullanım amaçlı bir yoldur. Yeşil koridorlar, genellikle, kullanılmayan demiryolu hatları, kanal kenarındaki çekek yolları, altyapı şirketlerinin atıl servis koridorları,  veya terk edilmiş sanayi arazilerinden oluşturulur.
13. Greenbelt: Yeşil kuşak, kentsel alanları çevreleyen doğal, imarsız ve/veya tarımsal arazileri ifade eder. Bu araziler, açık alanlar, parklar, çiftlikler ve hayvancılık alanları, vahşi doğa alanları veya bunların karışımıdır. 
14.  Literatürde green gentrification, ecogentrification, ecological gentrification gibi tanımlar altında yer alır.

Kaynakça 

• Alkan, A. (2026, 30 Mart). Çok Canlı Şehir- Şehir Hakkını Yeniden Düşünmek. Birikenler. https://aytenalkan.wordpress.com/2026/03/30/cok-canli-sehir-sehir-hakkini-yeniden-dusunmek/ .
• Angotti, T. ( 2009). Right to the City vs Bridging the Urban Divide. The Urban Reinventors. 
• Bayhan, B.(2016, 12 Kasım). Deprem Sonrası Alternatif Bir Konut Üretim Pratiği: Düzce Umut Evleri. Arkitera.
• Baysal, Uzunçarşılı, C. (2011). Kent Hakkı-Erişim Hakkından Değiştirme Hakkına. Türkiye’de Hak Temelli Sivil Toplum Örgütleri. Sorunlar ve Çözüm Arayışları. (ed) Gökmen, Ö.
• Baysal, Uzunçarşılı, C. (2016 Güz). Kabataş Martı Projesi : İstanbul’un Dubaileştirilmesi ve Mimarın Etiği. Mimar.ist (57). https://yesilgazete.org/kabatasa-marti-kondu-istanbulun-dubailestirilmesi-cihan-uzuncarsili-baysal/ 
• Baysal, Uzunçarşılı, C. (2018, 7 Aralık). Bir Kent Meydanını Kim Kurar? Agoralarını Yitiren Toplum. Bir+Bir Express. https://birartibir.org/agoralarini-yitiren-toplum/ .
• Baysal, Uzunçarşılı, C. (2022). Kent İmal Etmek: Dünya Üzerindeki Yeni Şehirlerden Kanal İstanbul Yenişehir’e. “Kanal İstanbul Projesi”ndeki Türkiye.  (ed.) Ercan, F., Tezer, T.
• Boniburini, I. (2013).  The “right to the city”: practices and imaginaries for rethinking the city . The right to the city. The city as common good. Between social politics and urban planning. Boniburini et al (ed).
• Brennecke, T. (2023, 28 Ocak). Anti-Anti Hostile Architecture. Simple ways for inclusive design. Parametric Architecture. https://parametric-architecture.com/anti-anti-hostile-architecture-simple-ways-for-inclusive-design/?srsltid=AfmBOorok6LegOQXSuLG1pvTvEYmWZu_-Obuq-nomVGix8ePPfM3LXP6 .
• Burdett, R. (2018). “Contemporary Urbanism”. The Quito Papers and The New Urban Agenda. UN Habitat.
• Cugurullo, F. (2015, 29 Mayıs). Urban eco-modernisation and the policy context of new eco-city projects: Where Masdar City fails and why. Urban Studies, 53(11). https://www.researchgate.net/publication/277884489_Urban_eco-modernisation_and_the_policy_context_of_new_eco-city_projects_Where_Masdar_City_fails_and_why .
• Fraser, S. ( 2007, 15 Kasım). Fact or fiction:Demystifying the myths around going green- Moving toward a more sustainable architecture. Heritage Matters.
• Friedmann, J. (1999). The City of Everyday Life. disP-The Planning Review (136-137).
• Friedmann, J. (1992). The Right to the City.
• Harvey, D. (2008) The Right to the City. New Left Review. (53).
• Ings, S. (2021, 27 Ocak). Why using rare metals to clean up the planet is no cheap fix. New Scientist.
• Klein, N. ( 2010).Şok Doktrini. Felaket Kapitalizminin Yükselişi.
• Lefebvre, H. (2016). Şehir Hakkı, çev. Işık Ergüden. 
• Lauvland,G. (2020). The Challange:Architecture Versus Mere Building.  Habitat-Norway : Seminar: A Change of Mindset? Perspectives on Place and Architecture as a Collective Art. https://habitat-norge.org/seminar-change-of-mindset/ 
• Leino, H., et al. (2025). Eco-gentrification in a Welfare State:How Sustainable City Development Gradually Reduces Social Equity. Urban Affairs Review (61:1).
• Lukacs, M.  (2014, 21 Ocak). New, privatized African city heralds climate apartheid. The Guardian.
• Maden, D., Marcuse, P. (2016). In Defense of Housing. 
• Mayer, M. (2009). The ‘Right to the City’ in the Context of Shifting Mottos of Urban Social Movements. City  13.
• Meerow, S., Newell,P.J. (2016,12 Temmuz). Urban resilience for whom, what,when, where and why? Urban Geography. https://urbansustainability.seas.umich.edu/wp-content/uploads/2017/01/Urban_Resilience_for_whom_what_when_wher.pdf
• Moser, S. (2015). New cities: Old wine in new bottles? Dialogues in Human Geography, 5(1).
• Ourbis, S., Shaw, A. (2017, 30 Ağustos). Malaysia’s Forest City and the Damage Done. The Diplomat. https://thediplomat.com/2017/08/malaysias-forest-city-and-the-damage-done/
• Purcell, M. (2002). Excavating Lefebvre: The Right to the city and its urban politics of the inhabitant. GeoJournal (58). 
• Rethinking Sustainability Through Site-Specific Strategies ( 2025, 13 Mart). ArchDaily.
• Rolnik, R. (2019). Urban Warfare.
• Sennett, R. (2018). “The Open City”.The Quito Papers and The New Urban Agenda. UN Habitat.
• To Green Or Not To Green: Four stories of urban (in)justice in Barcelona ( 2020, 14 Ekim). BCNUEJ Barcelona Lab for Urban Environmental Justice and Sustainability.
• Tulloch,L. , Neilson,D. ( 2014). The Neoliberalization Of Sustainability. Citizenship, Social and Economics Education. (13:1).
• Vale, L. J. (2014). The politics of resilient cities: whose resilience and whose city? Building, Research & Information (42:2).
• Zukin, S. ( 2009). Naked City. The Death and Life of Authentic Urban Places.