Gazze konusuna girmeden önce “Filistin, Lübnan, Ürdün, Suriye ile ilgili gözlemlerimi en başından paylaşayım mı?” diye çok düşündüm. Sonunda Yasser Arafat yönetimi süresinde iki kez Gazze olmak üzere dört kez de Filistin Ramallah yönetimine danışmanlık hizmeti sunmuş ve 1972’den bu yana, üçü iç savaş süresince çeşitli yarışmalar, araştırmalar ve danışmanlık hizmetleri olarak anımsadığım on beş kez Lübnan’a ve özellikle Beyrut’a gidip uzunca süreler kalmış bir mimar-plancı olarak sizinle dertleşmek, konunun acı ve ahmaklıklarla dolu iç karartan kesimini kendime saklayıp, Gazze Master Plan aldatmacasını paylaşmak istedim. 

Gazze’de yaşanan yıkım trajedisi, Birleşmiş Milletler’in Çocukları Koru (Save the Chidren) Örgütü bildirimlerine göre 20 bin çocuğun öldüğü bir insanlık suçu olarak tarihe geçti. Toplam kaybedilen insan sayısı kesin olamasa da 60 -70 bin olduğu bildiriliyor. Tümüyle yok olan, Akdeniz’in serin sularının kıyısındaki Gazze ise bir moloz yığını durumunda. Şubat 2025’de yayımlanan “Gazze, Yeniden Yapılanma, Ekonomik İvme ve Başkalaşım Vakfı”nın bu baş harflerle oluşturduğu İngilizce lakap: GREAT (MUHTEŞEM). Proje tümüyle Singapur, Doha ya da Emirliklerin son 30-40 yılda edindiklerinin anıştırmasını yapan bir tür Amerikan “Langırt” (Pin Ball) oyunu benzeri yapılanması ile yaşam ve toplum varoluşu içermeyen bir hayal oyunu: Aldatmaca. 

Great Vakfı’nın Şubat 2025 önerisinden sonra, birkaç ay önce yayınlanan Gün Doğuşu (Project Sunrise) tasarımı ise Gazze’nin yeniden yapılanmasında önerilen, nereden nereye gittiği bilinmeyen, dalga dalga “Yeni Kent”i dolaşan betonarme yapılar ile hızlı trenler. Amaç, kanla sahipsizleştirilmiş, alçak gönüllü ve sakin güzelim Doğu Akdeniz ortamını bir turizm cennetine dönüştürmek. Kaynakları ve niyetleri açıklanmayan bu önerilerin amacı bir Hollywood mantığı ile gezginler için yeni çağcıl ortam oluşturmak. Oysa insanlar artık “Güneş, Deniz, Kum” (Sun, Sea, Sand) ile obezite dostu sınırsız yemek ve içkili tatil sunuşlarını aşağılıyorlar. Çünkü bu tür tatiller artık sadece görgüsüz dinlenceyi tanımlıyor.

BBC’de Laura Hall, 2025 sonrası seçmeleri belirleyecek yedi tane turizm eğiliminin arasında Gazze’ye önerilen, kaynağı belirsiz 60 ile 140 milyar dolarlık yatırımla oluşacak turizm ortamının doğasında Hall’un saptamaları ve beklentilerinin hiçbiri yok. Hall’un belirlediği, burada kısıtlı yerimizde anacağımız eğilimler şöyle:
1. Noctourism, geceleri doğa, kent ve gök ortamında yaşamak,
2. Calmcation, sessizlik, huzur ve dinginlik,
3. Gezginlik, yapay zeka AI ile buluşmalı; izlenimler bilgiyle derinlik oluşturmalı,
4. “Romantik tatil” geri kazanılmalı,
5. Yaygın eğilimlerden kaçınılıp bilinmeyen yerlerde sizi bilmeyen insanların konukseverliklerini yaşamak,
6. Mevsimlerin tersini yapmak; bulunduğunuz yer soğuksa sıcağa, sıcaksa soğuk ortamlara gitmek,
7. “Nostaljiye gezginlik” elbette en güzeli.

İnsanlığın bozulmamış geleneksel ortamlarını gezginlere tüm doğallığı içinde sunmak, paylaşmak ve kazanmak. Gazze için önerilen turizm ortamları hep kalabalık iş merkezleri yapısında. Burada bir niyet mi var, yoksa anlamsızlık mı? Zaman gösterecek.

Yenilik arayan turizm şirketlerinin gelecek yıllarda beklentileri böyle kişisel deneyim, araştırma, öğrenme ve içe dönük zenginlik isteyen ortamlar. Bu arada hoş bir öneri Topkapı Sarayı’nı müze, kütüphane, belgelikleri ve tüm varlıkları ile geceler boyunca açık olması dileği ya da niyeti.

 

Konuya elbette bir “acı nükte” olarak eğilenler de var. Doğal olarak bu iğnelemenin altındaki gerçeği görmemek olası değil. Biz hep ”Kent insandır,” kavramları ortamında eğitildik. Herhangi bir kentsel yaşamın yararı insanların varlığına ve onların o ortamdaki mutluluğuna bağımlı olmayacaksa, insanlık açısından ne değeri olabilirdi ki? 

Gazze’de yaşanan kasıtlı bir nüfus eksiltilmesi (depopulation) bunun için kişi basına orayı terk etmek için 140 bin dolar, aile başına da 400 bin dolar verildiği Batılı ciddi gazetelerde yer alan bildirimler arasında. Kısacası oraya yüzyıllardır ait olan, oranın gerçek sahipleri “Yeni Gazze”de var olamayacaklar. Daha acı ne olabilir?

Gazze’nin yönetim merkezi olacak “Yeni Rafah”ta 500 bin nüfus Washington Post gazetesinin bildirimine 100 bin konut biriminde yaşayacak, 200’den çok okul 75 sağlık birimi ve 180 cami ve kültürel kuruluş olacak. Oranın yerli halkı oradan kovalanırken bu yeni nüfus nerede?

Lübnan saygın bir demokrasi ile yönetilen; farklı inançların, etnik grupların, tarihsel kökenlerin bir arada yaşadığı laik bir ülkeydi. Şimdi de öyle. Ne yazık ki Lübnan’ın bu çoğulcu birlikteliğine karşıt olan güçlerin ateşlemesi ile 1973-1992 yılları arasında çok acıklı bir iç savaş ve yıkım yaşadı. Ülke barışa kavuştuğunda yönetim için bir politikacı seçeceğine başarılı işler gerçekleştirmiş yatırım, kentsel gelişim ve maliye uzmanı bir kişiyi Rafiq al-Hariri’yi (1944 – 2005) seçti. Hariri savaş sonrası yeniden yapılanma döneminde bugün Gazze’ye önerilenlerin tam tersini yaptı.

Bu başarısını hayatı ile ödemiş olsa da Beyrut modeli artık üniversitelerde kentsel planlama, tasarım ve kavramları konusunda incelenen önemli bir uygulama. Gelecek ay Beyrut’u inceleyelim.