Ege Denizi’nin kuzeybatı kıyısında, Balıkesir’e bağlı bir ilçe olan Ayvalık’ın batısında Ege Denizi, doğusunda Bergama, kuzeyinde Burhaniye ve güneyinde Dikili yer alır. Ege Denizi’nde Ayvalık’a ait Cunda Adası ile birlikte yirmi üç ada bulunmaktadır. Antik dönemlerde Midilli’nin tarımsal alanını oluşturan Ayvalık, “Midilli’nin Kıyısı” olarak da bilinirdi (Ergi, 2015: 120). Ayvalık çeşitli uygarlıkların yaşadığı, farklı din, dil ve ırklara bağlı nüfusun varlığını sürdürdüğü zengin bir kültür sahası olarak karşımıza çıkmaktadır (Akova, 2011: 61).

Bugünkü Ayvalık, 18. yüzyılın yaklaşık ikinci yarısında Midilli’den gelen Rumlar tarafından kurulmuştur. Ayvalıklılar, çevrede uzayıp giden zeytin ağaçlarını değerlendirerek zeytinyağcılığın ve sabunculuğun burada büyük bir gelişme göstermesine önemli bir katkı sağladılar. Öyle ki Ayvalık kısa sürede İstanbul’un zeytinyağı gereksiniminin önemli bir bölümünü karşılayan beldelerin başında geliyordu (Arıkan, 2011: 159). 18. yüzyılda Ayvalık, kalabalık nüfusu, işlek limanıyla Batı Anadolu’nun önde gelen kentlerinden biri konumuna gelmiştir. 

1773 yılında Ayvalık’ta kiliseler etrafında şekillenmiş; Taksiyarhis, Ayios Yannis, Ayios Dimitrios ve Messi Panagia olmak üzere dört mahalle bulunmaktaydı. Ancak Ayvalık hızla gelişmiş ve Papaz İkonomos’un 1780’de, bugünkü Hayrettin Paşa Camii’nin bulunduğu yere bir okul, hastane ve kiliseden oluşan yapı grubunu inşa ettirmesiyle Ayvalık’ta kısa zamanda beşinci büyük mahallenin oluşması sağlanmıştır. Bugün Hayrettin Paşa Camii olarak anılan yapı Kato Panagia Kilisesi’ydi. Hızla gelişen kente 1821 yılına kadar Ayios Yorgos, Ayios Basileos ve Ayios Nikolaos olmak üzere üç yeni mahalle daha eklenmiş ve kentin nüfusu yaklaşık olarak 15.000’e yükselmişti. Ayvalık’a bağlı bir köy olan Küçükköy (Yeniçarohorion) ise bir mahalleden oluşuyordu ve nüfusu yaklaşık 2.000 kişi olup, Ayios Athanasios adında bir kiliseye sahipti. Mora ayaklanması 1821 Mayıs’ında Ayvalık’a da yansımış; (Bayraktar, 1993; 100) bu ayaklanma sonrasında 3 Haziran 1821’de Ayvalık, Cunda Adası ve Küçükköy bölgedeki çatışmalar sırasında çıkan yangınlarda tümüyle yıkılmıştır (Ergi, 2015: 122). Söz konusu üç yerleşim yeri de 1832 tarihine kadar harap durumda kalmıştır. İsyanı kışkırttıkları gerekçesiyle Ayvalık’tan sürülen halkın bir bölümü o sene çıkan bir fermanla affedilmiş 20.000 kişinin kentlerine geri dönebilmelerine izin verilmiştir. Ayvalık’a geri dönen yerli halkın büyük bölümü 1850’ye kadar hem yıkılan evleri ve kiliseleri onarmış hem de yenilerini inşa etmiştir. 

1856 yılından sonra, yani Tanzimat’ı izleyen yıllarda kalkınma hızlanmış ve imar etkinlikleri o dönemde tüm bölgeye yayılmıştır. Ayvalık’ta Taksiyarhis, Aya Triada, Kato Panayia ve Ayios Athanasios kiliseleri Tanzimat dönemine ait olup, 1839-1856 yılları arasında inşa edilmişlerdir. Bu kiliseler yerel mimarinin, özel koruma gerektiren önemli anıtlarıdır (Psarros, 2018: 7). Bir kısmı yıkılarak ortadan kalkmış kiliselerin, birkaçı dışında geriye kalanları camiye dönüştürülmüştür. Bunlar: Aya Yani kilisesi (Saatli Camii), Aya Yorgi (Çınarlı), Kato Panaiya (Hayrettin Paşa) kiliseleridir (İlter, 1994: 1994).

1889 tarihli Karesi Salnamesi’ne göre: 19. yüzyıl sonunda Ayvalık nüfusunun hemen hemen tamamı Rumlardan oluşmaktaydı. Kentte 11 mahalle vardı. Kasabada 4607 hane bulunuyordu (Akın, 2015: 15; Güçhan, 2018: 75). Rudolf Fitzner 1898-1899 yıllarında Ayvalık’a yaptığı seyahatler sırasında Ayvalık’ı gün geçtikçe gelişen bir şehir olarak tarifler ve 21.000 civarındaki nüfusunun neredeyse tamamının Rum olduğundan söz eder (Pınar, 2002: 102). Şehrin gelişiminde Rumların kurduğu eğitim kurumlarının da önemli etkisi olmuştur. 19. yüzyılın başlarında Ayvalık Akademisi’nin kuruluşundan sonra eğitim kurumlarının sayısı 19. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır. Bilindiği gibi, 19. yüzyılın başlarında Küçük Asya’nın batı kıyısında ve Ege Adaları’nda belirli sayıda eğitim kurumu içinde en ünlü olanı (Augustinos, 1997: 250) 1803 yılında Grigori Sarraf tarafından kurulan Ayvalık Akademisi’ydi (Turan, 2014: 31). 1839 yılında Ayvalık’ta iki erkek okulu, 1860’da temel eğitim veren Yukarı Mahalle Erkek Okulu ve Aziz Yorgos Kız Okulu kuruldu. 1873 yılında Hayırseverler Derneği Yukarı Mahalle Kız Mektebini kurdu. 1880 yılında Stratis Panadavas tarafından Erkek Mektebi kuruldu. Üçüncü Kız Mektebinin kurulması ile beraber Ayvalık’ta 3 tane Erkek Mektebi, 3 tane Kız Mektebi oldu. 1869 yılında yürürlüğe giren Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin gayrimüslim kız çocuklarını da kapsayacak biçimde oluşturulması ve nizamnamenin yürürlüğe girmesinin etkisiyle 1870’li yıllarda Rum cemaati kız çocukları için ilk ve ortaokul düzeyinde okullar açılmaya başlanmıştır (Macar, 2010: 784-785). Ayvalık’taki Rum okullarında öğrenci sayısının da hızla arttığı görülür. 1900 senesine kadar 1700 talebesi olan bu mekteplerdeki talebe sayısı 1914’te 2400’e ulaşmıştır. Erkek İlkokulunda 1100, kız ilkokullarında 850, orta kız mektebinde 150, lisede 300 talebe eğitim görmekteydi. Ayvalık’ta öğrenci sayısının artışı eğitime verilen önemin bir göstergesiydi (Turan, 2014: 32). 

Bu makalede Ayvalık’ta bulunan Kato Panayia (Hayrettin Paşa Camii) (Resim 1) ve Aya Yorgi (Çınarlı Camii) (Resim 2, 3) kiliselerinin bahçelerinde inşa edilen iki kız Rum mektebinin arşiv belgeleri ışığında tasarımları incelenecektir. Kato Panayia Kilisesi bahçesindeki eski bir mektebin yerine 20. yüzyılın başında inşa edildiği anlaşılan Rum Kız Mektebi ile 19. yüzyılın sonlarında inşa edilen Aya Yorgi Kilisesi bahçesindeki kız mektebi bugünkü durumları ve ilk tasarımları bağlamında değerlendirilmiştir.  

Kato Panayia Kilisesi (Hayrettin Paşa Camii) Avlusundaki Rum Kız Okulunun Tasarımı ve Bugünkü Durumu
Ayvalık kasabasında Aşağı Panayia Kilisesi avlusu içinde bulunan harap durumdaki kız mektebinin yeniden ve genişletilerek inşasına izin verilmesi hakkında Rum Patrikliği’nden bir dilekçe verilmesi üzerine konu araştırılmıştır. Konuyla ilgili olarak verilen belgelerin içeriğine göre, mektebin arsasına, kilisenin batısına denk düşen avludan 180 metrekarelik bir alanın ilavesiyle; doğuya bakan, yedi derslikli her iki tarafında birer teneffüs alanı bulunan bir okul yapısı inşa edilmesinin planlandığı anlaşılmıştır. Okulun otuz iki metre uzunluğunda; kuzey tarafından yirmi yedi, güney tarafından on dokuz metre genişliğinde; altı metre yüksekliğinde ve toplam 688 metrekare yüzölçümünde kagir olarak inşa edilmesi planlanmıştır. İnşaat için gerekli olan altı yüz adet altının vefat eden Nikolaki Nakel adlı bir kişinin vasiyeti ile bıraktığı paradan karşılanacağı belirtilmiştir. Ayrıca Ayvalık’ta Rum cemaatine mensup 21.240 kişinin ikamet ettiği de dikkate alınarak Rum kız okulunun yeniden ve genişletilerek inşa edilmesinde bir sakınca görülmemiştir. Okulun inşaatının tamamlanmasının ardından açılışı sırasında Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin 129. maddesi ile İstanbul ve çevresindeki Rum Patrikhanesi hakkındaki son hükümlerine riayet edilmek şartıyla, mektebin belirtilen mahalde ve ölçülerde inşa edilmesi uygun görülmüştür. Padişahın iradesinin alınmasından sonra gerekli kayıtların ve teamüllerin yerine getirilerek ruhsatı içeren emrin çıkarılması ilgili makamlara bildirilmiştir (BOA., ŞD., 1606/11).

Mektebin mevcut 508 metrekarelik alanına ilave edilecek ve kilisenin batısında bulunan 180 metrekarelik alanın kilise avlusuna ait mülk arazi olduğu ifade edilmiştir. Diğer bir deyişle bu alan miri (devlet) ya da vakıf arazi değildir. Mevcut mektebin harap durumu ve sağlık gerekliliklerine aykırı oluşu genişletilmesini ve yeniden inşa edilmesini zorunlu kılmıştır. Mektebin çevresinde yalnızca Rum cemaatine mensup kişilerin ikamet etmesi de inşaya ilişkin engelleri ortadan kaldıran bir durumdur. İnşaat masraflarını karşılayacak olan 600 lira, vefat eden Nikolaki Nakel tarafından vasiyetle bırakılmış ve para yerel yönetim tarafından Yorgaki Maleli Efendi’ye emanet olarak verilmiştir. Mektebin düzenlenmiş ve belediye tarafından onaylanmış plan ve haritası da 25 Ocak 1909 tarihinde sunulmuştur (BOA., ŞD., 1606/11). 

Kato Panayia Kilisesi (Hayrettin Paşa Camii) avlusundaki Rum Kız Okulu bir dönem Gazi İlkokulu A Blok olarak hizmet vermiştir. Yapı günümüzde Ayvalık Rehberlik ve Araştırma Merkezi olarak kullanılmaktadır. Burada bulunan Rum kız okulu aynı bahçeyi 1850 yılında inşa edilen Kato Panayia Kilisesi (Hayrettin Paşa Camii) ve kimsesiz kız çocukları için yaptırılan Kız Yetiştirme Yurdu ile paylaşmıştır (Saban, 2010: 49). Kız Yetiştirme Yurdu olarak yapılan yapı ise Gazi Ortaokulu B Blok olarak kullanılmıştır. Günümüzde terk edilmiş durumdadır (Resim 4). Rum kız okulunun arşivde bulunan proje paftasında Ayvalık belediye meclisinin mührü sol alt köşede yer almaktadır. Yapı “L” biçiminde bir plana sahiptir. Ön cephenin orta aksından beş basamakla ulaşılan giriş kapısından girildikten sonra bir giriş holü ve ardından terasa ulaşılmaktadır. Teras planın “L” formu boyunca iç avluyu sınırlamaktadır (Resim 5-7). Yapının kuzey ve doğu cephesi boyunca üç sınıf ve bir müdire odası sıralanmıştır. Doğu cephesinde de dört sınıf yer alır. Teraslar çizimde teneffüs alanı olarak belirlenmiştir (Resim 5). Avlu terastan birkaç basamakla ayrılmakta ve teras boyunca sıralanan dorik sütunlar arka cephede bir revak oluşturmaktadır. Avlunun içinde, batı tarafında WC’ler yer almıştır. Binanın ön cephesi ilk tasarımı göz önünde tutulduğunda büyük ölçüde gerçekleştirilmiştir. Pencereler de üçerli diziler halinde dört kez ön cephede tekrarlanmıştır. Çizimde ön cephede yer alan üçgen alınlık gerçekleştirilmemiştir. Üçerli pencere dizilerini birbirinden ayıran ve düşey hatlar belirleyen pilastrlar, saçak silmesi ve yüksek subasman çizimde belirtildiği gibi uygulanmıştır (Resim 4-6). 

Aya Yorgi Kilisesi Avlusu’ndaki Rum Kız Okulu’nun Tasarımı ve Bugünkü Durumu 

Ayvalık kasabasında, Rum cemaatine mensup kız çocukları için, Aya Yorgi Kilisesi avlusu içinde bir mektep inşasına izin verilmesi hakkında Rum Patrikliği tarafından yapılan başvuru üzerine, Hüdavendigar vilayetinden gelen mazbata ve diğer belgeler incelenmiştir. Kasabadan gelen bilgiler doğrultusunda kasabanın nüfusunun genel olarak Rum cemaatinden oluştuğu ve toplam 5.523 hanede 21.677 kişi yaşadığı bildirilmiştir. Okulun kagir olarak inşa edilmesi ve uzunluğunun 20,30 metre, genişliğinin 9,10 metre, yüksekliğinin 7,20 metre olması planlanmıştır. Yapının inşaat masrafının 200 lirayı bulacağı ve kasabanın hayırseverlerinden Dimitraki Parika tarafından karşılanacağı bildirilmiştir. Yapılacak inşaatın herhangi bir engel veya sakınca yaratmayacağına da karar verilmiştir. 26 Nisan 1893 tarihinde padişahın izniyle inşaat ruhsatının verildiği ve gerekli işlemlerin yapılması için ilgili nezaretlere bilgi aktarıldığı görülmektedir (BOA., İ.AZN., 4/24).

Yapı dikdörtgen formdadır. Yapının uzun kenarında yer alan ön cephesinde doğu ve batı yönlerinde iki taraflı merdivenler dorik sütunlu bir terasa ulaşmaktadır. Tasarımda dört sınıfın ve bir ambarın kapıları terasa açılmaktadır. Ancak 1927 yılına ait eski bir resimde kapılar dışında sınıf pencerelerin de terasa açıldığı görülür (Resim 9). Kato Panayia Kilisesi (Hayrettin Paşa Camii) avlusundaki Rum Kız okulu gibi Aya Yorgi Kilisesi avlusundaki Rum Kız Okulunda da teraslar etkili bir yapı öğesi olarak kullanılmıştır. Yapının giriş cephesi üç bölümden oluşmaktadır. Orta kısımda teraslı dorik sütunlu bölüm yer almaktadır. Cephenin doğu ve batı ucunda ise üçgen alınlıklı ve ikişer pencereli bir cephe tasarımı yapılmıştır. Yapı üçgen alınlıkları, plastırları ve kolonadlı cephesi ile Neoklasik özelliklere sahiptir (Resim 8). Bilindiği gibi 1870 yılından itibaren Neoklasik üslup, okullardan kiliselere, hastanelerden konutlara kadar bölgede görülen en yaygın üslup haline gelmiştir (Ergi, 2015: 123). 

Projenin üzerindeki yazımdan soyadı tam okunamamakla birlikte Dimitri adındaki bir mimar tarafından tasarımın yapıldığı anlaşılmaktadır. Çizim 1 Kasım 1892 tarihinde yapılmıştır. Yapının 1927 yılına ait bir fotoğrafından cephe tasarımının büyük ölçüde uygulandığı ancak kolonadlı terasta dorik sütunlar yerine iyonik sütun dizilerinin gerçekleştirildiği görülmektedir (Resim 9,10). Uzun kenarın iki ucunda yer alan üçgen alınlıklı ikişer pencereli kısımlarda da iki pencereyi iyonik sütunçelerin ayırdığı tespit edilmektedir. Çizimlerde yapının içinde köşedeki odanın ambar olarak ayrılması dikkat çekicidir. 

Rum kız okulu 1923 yılında Ayvalık Kaymakamı olan Azmi Bey ile Maarif Müfettişi Hacı Bekir Efendi tarafından üç dershaneli bir kız okulu olarak İstiklal İlkokulu adıyla öğretime başlamıştır. 1939 yılında Dikili depremi ile yapı hasara uğramıştır. 1939 yılından sonra okulun iki yapıdan oluştuğu ifade edilir. 1944 yılında ise okulun her iki binası da hasar görmüştür. 19 Mart 1953 yılındaki depremde okul binaları tekrar hasar almıştır. Kızılay tarafından camiye bakan bina yeniden yapılmış, diğer bölüm onarılmıştır (İstiklal İlkokulu Arşivi). Rum kız okuluna ait yapının ne zaman ortadan kalktığı bilinmemektedir. Yapı bugün ayakta değildir. Günümüzdeki yapı birbirini dik kesen “L” biçimindeki iki kütleden oluşmaktadır (Resim 11). 

Sonuç

Ayvalık, 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Rum nüfusun yoğunlaşmasıyla birlikte Batı Anadolu’nun önemli merkezlerinden biri haline gelmiştir. Zeytinyağı üretimi ve ticareti kentin ekonomik kalkınmasını sağlarken, mahallelerin kiliseler etrafında örgütlenmesi, dini yapıların toplumsal yaşamın merkezindeki işlevini pekiştirmiştir. 1821 ayaklanmasının ardından kentin uğradığı yıkım, Tanzimat Dönemi’yle birlikte hızlı bir imar faaliyetinin başlamasına engel olmamış; özellikle 19. yüzyılda kiliseler, konutlar ve eğitim yapılarıyla Ayvalık yeniden canlanmıştır.

Rum cemaatinin kentsel ve toplumsal gelişimde en fazla önem verdiği alanlardan biri eğitim olmuştur. 19. yüzyıl boyunca Ayvalık’ta açılan erkek ve kız okulları, hem nüfusun kültürel kimliğini koruma çabasını hem de modernleşme sürecine uyum arayışını yansıtmaktadır. Özellikle 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin ardından kız çocuklarının eğitime dahil edilmesi, Rum cemaatinin bu alandaki girişimlerini hızlandırmıştır. Bu çerçevede, kilise bahçelerine inşa edilen kız mektepleri, dini mekanların eğitimle bütünleşmesini sağlayarak cemaatin modernleşme vizyonunun bir parçası olmuştur.

Kato Panayia (Hayrettin Paşa Camii) ve Aya Yorgi (Çınarlı Camii) kiliselerinin bahçelerinde inşa edilen Rum kız mektepleri, hem mimari açıdan hem de toplumsal bağlamda dikkate değer örneklerdir. Bu yapılar, cemaatin eğitim kurumlarını kentsel dokunun merkezine yerleştirme arzusunu somutlaştırmakta; aynı zamanda Osmanlı’nın geç döneminde eğitimin toplumsal kimlik inşasında oynadığı rolü de açıkça ortaya koymaktadır. Dolayısıyla söz konusu okullar, Ayvalık’ın çok kültürlü geçmişinin ve Rum cemaatinin toplumsal belleğinin korunması gereken önemli mimari tanıklarıdır.

Kato Panayia Kilisesi (bugünkü Hayrettin Paşa Camii) avlusunda yeniden ve genişletilerek inşa edilen Rum Kız Mektebi, geç Osmanlı döneminde Ayvalık’taki Rum cemaatinin eğitim alanındaki gelişim sürecine de ışık tutmaktadır. Harap durumda olan mevcut yapının sağlık koşullarına uygun olmaması, modern eğitim anlayışına uygun ve daha geniş mekanlara sahip bir okulun inşa edilmesini zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda, kilise avlusundan ayrılan 180 metrekarelik ilave alanın cemaat mülkü olması, hukuki bir engel oluşturmamış; inşaat masraflarının bir vasiyetle bırakılan 600 altın üzerinden karşılanması da sürecin sorunsuz biçimde ilerlemesine imkan tanımıştır.

Dikdörtgen planlı, bir hol ya da koridor üstünde iki veya tek merdivenle katlar arası bağlantının sağlandığı içe dönük yapı sergileyen Rum kız okulları dikkate alındığında Ayvalık Kato Panaiya Kilisesi bahçesindeki Rum kız okulunun tasarımı “L” biçimindeki plan şeması, giriş holü, revaklı avlusu, teneffüs alanları, dersliklerin düzenli sıralanışı ile farklı biçimde ele alınmıştır. Yapı dorik sütunlu avlusu, ön cephede yer alan plastırlar ve kat silmeleri ile Neoklasik üslup özelliklerini taşımaktadır. Cumhuriyet döneminde Gazi İlkokulu A Blok olarak kullanılan ve günümüzde Ayvalık Rehberlik ve Araştırma Merkezi’ne dönüştürülen bu yapı, eğitim işlevini sürdürerek kentin belleğinde yaşamaya devam etmiştir. Ancak karşısında yer alan Rum Kız Yetiştirme Yurdu’nun da benzer bir işlev değişikliğiyle eğitim amaçlı kullanılmasına rağmen bugün terk edilmiş olması Ayvalık’ın eğitim tarihinde süreklilik arz eden bir odak noktası olma özelliğini zedelemektedir. 

Kato Panayia Kilisesi avlusunda ayakta duran bu yapılar yalnızca geç Osmanlı Dönemi Rum cemaatinin eğitim kurumlarına verdiği önemi değil, aynı zamanda kentin çok kültürlü yapısının somut izlerini de taşımaktadır. Söz konusu yapılar Ayvalık’ın toplumsal belleği ve mimari mirası açısından korunması gereken kıymetli örnekler olarak değerlendirilmelidir.

Aya Yorgi Kilisesi avlusunda inşa edilen Rum Kız Mektebi ise 19. yüzyılın sonlarında Ayvalık Rum cemaatinin eğitim yatırımlarının en dikkat çekici örneklerinden birini oluşturmaktadır. 1892 yılında hazırlanan proje, hem cemaatin kız çocuklarının eğitimine verdiği önemi hem de dönemin mimari anlayışını yansıtmaktadır. Hayırsever bir cemaat mensubu olan Dimitraki Parika’nın finansmanı, Rum cemaatinde eğitimin kolektif bir sorumluluk olarak görüldüğünü ortaya koymaktadır. Arşiv belgeleri ve çizimler, okulun dikdörtgen planlı, dorik sütunlarla desteklenen teraslı cephesi, üçgen alınlıkları ve plastır düzeniyle dönemin yaygın üslubu olan Neoklasik anlayışa uygun olarak tasarlandığını göstermektedir. Mimar Dimitri imzasını taşıyan projede dorik sütunların planlandığı, ancak uygulamada iyonik sütunların tercih edildiği anlaşılmaktadır. Böylece yapı, hem çizimle uygulama arasındaki farklılıkları hem de yerel ustalık ve estetik tercihlerle şekillenen bir mimari süreci belgelemektedir. Cumhuriyet döneminde İstiklal İlkokulu adıyla eğitim işlevini sürdürmesi, yapının kentsel bellekteki sürekliliğini göstermektedir. Ancak art arda yaşanan depremler neticesinde yapı günümüze kadar gelememiştir. Bugün yerinde “L” biçimli iki kütle halinde aynı adı taşıyan başka bir okul yapısı bulunmaktadır. Bu yapının aynı zamanda Ayvalık’ın afetlerle şekillenen mimari tarihinin de bir parçası olduğu düşünülebilir. Sonuç olarak Aya Yorgi Kilisesi avlusundaki Rum Kız Mektebi, yalnızca Rum cemaatinin modernleşme ve eğitim girişimlerini değil, aynı zamanda geç Osmanlı Dönemi’nde Ayvalık’ın çok kültürlü kimliğinin ve mimari dönüşümünün somut bir tanığıdır. Eğitim, hayırseverlik, mimari üslup ve afetlerin kent dokusuna etkisi bu yapı üzerinde bir araya gelerek kent belleğinde önemli bir iz bırakmış olmalıdır. 

Kaynaklar

• Akın, Berrin, 19. Yüzyıl Uluslararası Deniz Ticaretinin Batı Anadolu Yerleşimlerine Sosyo Ekonomik ve Mekansal Yansımaları “Ayvalık Örneği”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, V. cilt, 12. sayı, Ordu 2015, ss. 7-23.
• Akova, Süheyla Balcı, Ayvalık Şehrinin Nüfus Özellikleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Dergisi, III. Dizi. C.: 22. sayı (Korkut Tuna’ya Armağan) , 2011, ss. 59-87. 
• Arıkan, Zeki, 1909 “Ayvalık Hadisesi”, Belleten, C.: 75, S.: 272, Ankara 2011, ss. 159-189.
• Augustinos, Gerasimos, Küçük Asya Rumları, Ayraç Yayınevi, Ankara 1997.
• Bayraktar, Bayram, Osmanlı İmparatorluğu’nun Başkalaşım Sürecinde Ayvalık Şehri, Türk Dünyası Araştırmaları, S.: 84, İstanbul 1993, ss. 91-119.
• Ergi, Deniz Saban, Etkileşim, Mübadele ve Dönüşüm: 19. Yüzyıldan Günümüze Ayvalık’ta Dini İmar Etkinlikleri, Arkeoloji ve Sanat, S.: 150, 2015, ss. 119-132.
• Güçhan, Neriman Şahin, Dr. Şerafeddin Mağmumi’nin İzinden 1890’da Ayvalık, Ayvalık: Kent Tarihi Çalışmaları, Balıkesir 2018, ss. 69-109.
• İlter, Fügen, Bazı Örneklerle Osmanlı Dönemi Mimarlığında XIX. Yüzyıl Ege Bölgesi Kiliseleri: Gökçeada (İmroz)-Ayvalık- Selçuk “Şirince (Kırkıca) Köyü”, XI. Türk Tarih Kongresi: Ankara 5-9 Eylül 1990 Kongreye Sunulan Bildiriler, V. cilt, Ankara 1994, ss. 1987-2000.
• Macar, Oya Dağlar, Osmanlı Rum Eğitim Sistemi ve İstanbul Rum Kız Okulları (19. ve 20. Yüzyıl), Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, (10)2, 2010, ss. 773-817.
• Pınar, İlhan, 19. Yüzyılda seyyahların izinde Edremit’ten Ayvalık’a yolculuklar, Tarihin Kucağında Gömeç Sempozyumu, 26-27 Ekim 2001, İzmir 2002, ss. 95-103.
• Psarros, Dimitrios,  Kydonies: Ayvalık’ın Kentsel Tarihi, Ayvalık: Kent Tarihi Çalışmaları, Balıkesir 2018, ss. 3-14.
• Turan, Gönenç, Ayvalık’ın Tarihsel Gelişimi, Mübadil Kentler: Mekan ve İnsan, İstanbul 2014, ss. 24-36. 
• İstiklal İlkokulu Arşivi: Yazarın okulu ziyareti sırasında incelenmiştir. Ayrıca bkz.  (https://istiklal10.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/10/02/727194/icerikler/ayvalik-istiklal-ilkokulu-tarihcesi_3663259.html?CHK=04b229b3ec91359ab2afb6d1d12095bb).
• Başbakanlık Osmanlı Arşivleri (BOA)
• İ.AZN., 4/24
• ŞD., 1606/11