“Ağlasam sesimi duyar mısınız,
Mısralarımda;
Dokunabilir misiniz,
Gözyaşlarıma, ellerinizle?”

Orhan Veli Kanık (2)

Bu konuda ilk ve son kez yazıyorum!
Akıl etmemin nedeni ise Doğu Akdeniz Üniversitesi’nin beni değerli bir doktora tezinin jüri üyeliğiyle onurlandırması (3).

Mimarlık tarih yazımında üç temel model vardır: 1. Saptama: geçmişin bir döneminin ya da dönemlerinin, bir bölgesinin veya bir mimarının ayrıntılı biçimde belgelenmesi. 2. Karşılaştırma: genel/yerel, doğu/batı, kuzey/güney (yeni akım) karşıtlıklarının ön plana çıkarıldığı tarih okumaları. 3. Eleştirme: mimarlık tarihinin özünde var olan değerlerin, amaçların, önceliklerin ve yöntemlerin tartışıldığı çok ender bir tarih yazımı.

Yapay zeka ile ilgili bir tarih yazımı var elimde. Nigel Cross’un bir metni, 27 yıl önce, yani 20. yüzyılın sonunda kaleme alınmış (4). Burada “eskiz” büyük mimarlar üzerinden tartışılıyor ve tasarım sürecindeki önemi güçlü bir biçimde vurgulanıyor. Metin, sadece mimarların değil, tasarımın tüm alanlarının önde gelen isimleri üzerinden de ele alınıyor. Diğer yandan, Jon Lang’in tasarım modelinin “problem tanımıyla” başladığını da burada vurgulamam gerekir. Çünkü mimarlıkta eskiz yeri, kültürü ve insanı (kullanıcıyı) tanımadan, tektoniği en azından zihinsel olarak belirlemeden yapılamaz. Ayak yere basacak!

Tasarım sürecinde eskizin (yeniler skeç diyorlar) rolü tasarımın karmaşıklığını örneklemektir (5). İşte tam da bu noktada yapay zekanın mimari tasarım sürecindeki en önemli çabası, bu karmaşıklığı çözümleyebilecek doğal zekanın kapsamını ve işleyişini taklit edebilmektir. Komik olmadan!

Tarihi kalıntılar ve binalar gelmiş geçmiş tüm yapı ustalarının (masonların) tasarım yaptığına tanıklık eder; herkes tasarlar, fauna bile… Ancak biliyoruz ki bazı tasarımcılar diğerlerinden daha iyi tasarlar.

Tasarım becerisini ve yeteneğini anlamaya çalışmamızın üzerinden yaklaşık yetmiş yıl geçti: Tasarımcılarla görüşmeler yapıldı, gözlemler yapıldı ve vaka analizleri yapıldı. Keşfedici, açıklayıcı, betimleyici ve içsel çalışmalar yapıldı:

• Keşfedici (Exploratory): Geniş ölçekli bir araştırmadan önce yürütülen, araştırma sorularını belirlemeye, fikir geliştirmeye ve uygun ölçüm ya da veri toplama yöntemlerini seçmeye yardımcı olan bir araştırma türüdür.
• Açıklayıcı (Explanatory): Neden-sonuç ilişkilerine odaklanır; belirli olayların veya olguların nasıl ve neden ortaya çıktığını açıklamayı amaçlar.
• Betimleyici (Descriptive): Bir olgunun, olayın, durumun veya grubun özelliklerini ayrıntılı ve sistematik bir biçimde tanımlamayı amaçlar. Mevcut durumu olduğu gibi ortaya koyar; nedenlerini açıklamaya çalışmaz.
• İçsel durum (Intrinsic): Benzersiz bir durumu, kendi özellikleri ve önemi nedeniyle derinlemesine anlamayı amaçlayan nitel bir araştırma türüdür. Amaç, genelleşebilir sonuçlar veya geniş teoriler geliştirmekten ziyade, söz konusu özel durumu kapsamlı ve derinlemesine incelemektir.

Ben proje derslerimin ilk adımını, Lang gibi, problem tanımlama olarak belirlediğimden (çünkü problem her seferinde yeniden tanımlanmalıdır!) gençlerin problemi kolay uygulanabilecek tekniklerle ortaya koymasını beklerim (6). Eleştirel durum saptamalarımı evrensel düzeyde paylaşırım (7). Fenomenolojik verilerin nasıl sistematize edilebileceğine üstün nitelikli gençlerle birlikte bakar, kamusal alanda paylaşırım (8).

Çok uzaklaşmadan konuya dönersek, Cross en iyi tasarımcılarla görüşmeler yapar, gözlemler yapar, “sesli düşünme” çalışmaları yapar; anımsama/kuramsallaştırma süreçlerini inceler; Simon (9) ve Schön (10) okumaları bunların en başında gelir. Cross ve ben tarihsel değere sahip eskizlerin yararlarını paylaşarak bakarız. Eskiz tarihsel akıl ve güncel yorumun senkronize olduğu düzlemdir. Olguyu zihnimizde evirir çevirir şu sonuçlara varırız:

Tasarım bir retoriktir, bir argümandır. Örnek Mies’in 1930 yılında tasarladığı Tugendhat Evi’dir. Müşterinin ilk tepkisi fazlasıyla olumsuzdur. Ama argümanı müşteri kaybeder; Mies’in ne istediğini anlamıştır (Cross, 1999). Teslim olur (Resim 1).

Tasarım muğlak ve müphemdir: Tasarım optimum bir çözüme odaklanmamıştır. Tam olarak açıklanmamıştır ve gizemlidir. Tasarım, gelişmekte olan çözüm kavramının, gelişmekte olan problem kavramıyla nasıl eşleştirilebileceğine dair ipuçları barındıran, süreç içinde ortaya çıkan ve netleşen varsayımsal bir çözüm kavramıdır (Resim 2-7).

Mimarlığın tasarım süreci, tasarımcının zihninde cereyan eden bilişsel süreçler ve bunların dışsal anlatımları arasında sürekli gidip gelen müzakerelerin eskizleridir. Bu aşamada mimar belirsizlikler ve kararsızlıklar içinde bir çile yaşar. Kimi mimar bu agoni ve yalnızlık duygusundan bir tür keyif aldığını ifade etmiştir. Tabii ki tasarım tam anlamıyla esrarengiz ve gizemli bir edim değildir, ama karmaşıktır.

Yapısal ağırlıklı düşünmeye alışmış mimar-mühendisler yapı/yapım tasarlar. Eskizler bunu apaçık ortaya koyar (Resim 8).

Yapıyı iyi bilen sanattan zevk alan mimarlar kalabalık gruplarla çalışırlar. Mimarlarla söyleşiler yapan yazarların aktardıklarına göre, tasarıma başlamadan bir gün önce Frank Gehry ekipten akıllarına gelen her türlü materyali getirmelerini istermiş! Sonra odasından çıkar, büyük masanın üstünde ilk maketi yaparmış. Bunu Gehry’nin kendisi söylüyor (Resim 9a-d). Ama itiraf etmeliyim ki Prof. Dr. Lütfi Zeren’e asistanlık yaptığımız yıllarda biz öğrencilerden evsel atık istemeye çoktan başlamıştık! Annenin kaçmış naylon çorabına kadar…

Sonsuz süreklilik ve sonsuz devinim kavramlarına tutkuyla sarılan Zaha Hadid tamamen kendine özgüdür (Resim 10a-b). Ürdün’deki Kral Abdullah II Sanat ve Kültür Evi ne yazık ki ölümünden sonra tamamlandı. Çiçekti… Çalı oldu. Onun çizgileri yok oldu.

Herkes tasarlar, ama yukarıda açıklananlar ve resmedilenler insan zekasının bu en yüksek varoluşunu yapay zeka ile çözümlemeye kalkmanın gerçekten tam bir meydan okuma olduğunu gösteriyor. Ne kolay olurdu hayat, eğer yapay zeka elimize bu çok katmanlı anlamlar evrenini çözümleyen bir eskiz verebilseydi! O zaman tasarımcı hemen son modeli yapıp yapımına başlardı. Belki de yakın dönemli AI araştırmalarının hedefi budur; ver gereksinim listesini içeri, ya da şimdikilerin dediği gibi “programı”, sonra zahmetsizce uzat kolunu, al tasarımı!

Ama yapay zeka henüz tarihi akımları tanımıyor; “bağlamsal” olanı hiç duymamış! Tarzları da bilmiyor (11). Mimarlık tarihini bilmeyen ne yaptığını nasıl bilsin! İnsan gibi duyumsayamayan, biliş katmanları olmayan, doğuştan beri üst üste yapılanan duyumsal ve duygusal birikimi olmayan, üzülmeyen, ağlamayan bir mekanizma ne yapsın?

Heidegger’in dediği gibi, “Biz dünyayı bize anlatılmadan öğreniriz.”

Notlar

1. Beykent Öğretim Üyesi ve CICA (International Committee of Architectural Critics) üyesi.
2. Rahmetli Prof. Dr. Ferhan Yürekli çok eleştirmiştir bir yazının başına bu tip alıntılar koymayı. Ben severim. Hiçbir şey okumak istemeyen bunu okusa yeterlidir. Çünkü elinizdeki yazının özeti budur!
3. Dr. Nazife Özay tarafından başarıyla yönetilen ve Şerife Hikmet tarafından ortaya konan bir doktora tezi (Generative AI as a Cognitive Partner in the Architectural Design Process: A Cognitive Model), Savunma: 14 Temmuz 2026. Tüm jüri tarafından dün onaylandı.
4. Cross, N. “Natural Intelligence in Design”, içinde Design Studies, 1999, Cilt 20, Sayı 1, ss. 25-39.
5. Skeç sözcüğü bile iyi bir çeviri değil. Eskiz Fransızca (“esquisse”) sözcüğü bilişin kağıda dökülmesi edimidir. Oysa skeç algı alanındaki herhangi bir imgeyi yani çoklukla “görüneni” kağıt düzlemine aktarmaktır. Bilişe dayalı olmayan, algılanan bir imgelemi aktarır. Bu nedenle çocuk yayınları arasında “sketch book” terimi yaygın olarak kullanılır.
6. Gür, Ş.Ö. “Tasarım Yöntemi ve Yöntembilimi Kapsamında Mimari Öncüller”, ss. 1-62, içinde Ş.Ö. Gür, der. Mimari Güncellemeler, Nobel Yayın, 2014.
7. Understanding Karanfilköy-Istanbul, Urban Design International, submitted.
8. Gür, Ş.Ö., Erkartal, P.Ö., Öztürk, S.D. (2025). A Critical Vocabulary for Future Architectural Criticism, Vol. 20, No. 2, pp. 133-146, June 2025.
9. Simon, H. The sciences of the artificial, MIT Press, 1981 (ilk basım 1969, bendeki baskı).
10. Schön, D. The reflective practitioner, Basic Books, NY, 1983 (ilk basım, bendeki baskı).
11. Sheta, W., Awad, A. Measuring the Visual Credibility of AI-Generated Architectural Designs: A Quantitative Approach. International Journal of Architectonic, Spatial, & Environmental Design, 2026, Vol. 20, No. 1, pp. 1-10.