Yarım asrı aşan bir ilginin ve yaklaşık on iki yıllık yoğun bir araştırmanın ürünü olan Selimiye kitabının yazarı Prof. Dr. Reha Günay ile, yapıyı Sinan’ın tasarım düşüncesi üzerinden okumayı, strüktür ile mekan arasındaki ilişkiyi, dönemin unutulmuş geometrik tasarım yöntemlerini, fotoğrafın mimarlık araştırmasındaki yerini ve günümüz koruma pratiklerini konuştuk.

Yasemin Şener, Mimar

---

YASEMİN ŞENER Selimiye ile ilk ciddi karşılaşmanızın 1968 yılında, Doğan Kuban’ın davetiyle Edirne’ye yaptığınız bir ziyaret sırasında gerçekleştiğini biliyoruz. O günden bugüne Selimiye’ye tekrar tekrar döndünüz. Bir mimar ve araştırmacı olarak yapıya ilk baktığınızda gördüklerinizle bugün gördükleriniz arasında nasıl bir fark var? Selimiye size geçen yıllar içinde neler öğretti?

REHA GÜNAY Selimiye’nin ilk fotoğraflarını çekerken yapıyı fazla tanımıyordum. O anda beni yönlendiren şey yapının mekan, strüktür gibi özelliklerini elimdeki geniş açılı lensin görüş açısı içine yerleştirmekten ibaretti. Tam karşıdan ve köşegen doğrultusundan çekilen cepheler. Tabii bir iç mekanı fotoğrafa aktarmanın teknik sorunlarıyla da başa çıkmak zorundaydım. Sadece birkaç saatlik bir çekim sırasında ilk yapılması gerekenler bunlardır. Ancak yapıya daha sonra da birkaç kez gittim ve fotoğraflar çektim. 1986 yılından itibaren Sinan, benim için başlıca araştırma konusu haline geldi. Bütün önemli yapılarını belgeledim, analiz ettim, özelliklerini inceledim. Bu çalışmalar beni Sinan’ın sanatı, mimarlık ve strüktür bilgisi ve hatta bilimsel düşünce yapısı ve tasarım yöntemleri hakkında bazı sezgiler ve kanaatler sahibi olmaya yönlendirdi. 2013 yılında Selimiye’yi bir kitap haline getirme niyetimin bir diğer nedeni de orada bana açılmış olan rahat çalışma ortamıdır. Sabahtan akşama kimsenin rahatsız etmediği, tersine yardım etmeye çalıştığı iki yıl aralıkla yaptığım üçer günlük yoğun çalışmalar beni huzur içinde Selimiye’yi yaşamama ve daha iyi anlamaya ve anlatmaya neden oldu. O yüzden son ziyaretlerim ilk ziyaretlerle kıyaslanamaz. Biri başlangıç ise diğeri sonuçtur.

YŞ Kitabınız, yarım asrı aşan bir ilginin ve yaklaşık on iki yıllık yoğun araştırmanın ürünü. Üzerine bu kadar çok çalışılmış, mimarlık tarihinin en önemli yapılarından biri hakkında yeni bir söz söylemek nasıl mümkün oldu? Araştırmanız sırasında Selimiye’ye ilişkin yerleşik kabullerin ötesine geçmenizi sağlayan, sizi şaşırtan ya da önceki düşüncelerinizi değiştiren bulgular oldu mu?

RG Çalışmalarım sırasında tabii ki daha önce Selimiye hakkında neler söylendiğini inceledim. Daha sonra hiçbir etki altında kalmadan ben ne görüyorum ne anlıyorum, neler önemli, niçin önemli gibi kendi gözlem ve analizlerime yöneldim ve kendi bulgularımı anlattım. O sırada şunu da fark ettim ki pek çok ziyaretçi o koca mekan ve strüktürün ortasında dururken sadece ters laleye bakıp gidiyorlar. Selimiye hakkında duydukları rivayetler onlar için yeterli bir bilgi oluyor.

YŞ Kitabınızın yaklaşımını özetleyen “Yapısı üzerinden bir mimarı anlamak” ifadesi oldukça önemli. Mimarlık tarihini çoğunlukla yapılar, dönemler ve üsluplar üzerinden okuyoruz. Siz ise yapının ardındaki tasarım düşüncesini anlamaya yöneliyorsunuz. Bir mimarın zihinsel dünyasına, düşünme ve karar verme biçimine, yüzyıllar sonra inşa ettiği yapı üzerinden ne ölçüde ulaşabiliriz?

RG Orta Çağ’da özellikle Doğu’da mimarlar hakkında yazılı bilgi bulmak pek olası değildir. Hele Osmanlı Devleti’nde mimarlar devlet hizmetinde çalışan kapı kullarıdır, özerk değillerdir. Onun için tarihçiler eğer binalarından söz ediyorlarsa yaptıranın başta hanedan olmak üzere ulu kişilik ve zenginliklerinden dolayıdır. Ama mimarın adından söz edilmez. O yüzden mimarlık tarihçisi ancak yapılarına bakarak mimarını değerlendirebilir. Bu yöntem tıpkı arkeologların kazı sonuçlarına bakarak toplumu, sanatını ve tekniğini anlamaya çalışmasına benzer. Kronolojik olarak Sinan yapılarını incelediğimde her tasarımında ne gibi çözümlere vardığını ve sonra da onun bir öteki aşamasına nasıl ulaştığını anladım. Bu yolla yapılarını daha farklı bir gözle algıladım ve analiz ettim. Böylece bir yapısını incelerken neler düşündüğünü artık daha iyi anlıyor ve bundan dolayı da daha büyük bir mutluluk duyuyordum.

YŞ Kitapta Şehzade, Süleymaniye, Mihrimah Sultan ve Rüstem Paşa camilerini Selimiye’ye uzanan bir tasarım araştırmasının aşamaları olarak ele alıyorsunuz. Bu gelişim çizgisinde Selimiye’yi önceki deneyimlerin bir sentezi olarak mı, yoksa Sinan’ın kendi mimarlık dilinde gerçekleştirdiği esaslı bir dönüşüm olarak mı değerlendirmek gerekir?

RG Sinan’ın tasarım serüvenine baktığımızda devamlı bir değişim ve gelişim görüyoruz. Bu ilginç bir şekilde sadece büyük yapılarında değil küçük eserlerinde bile göze çarpıyor. Bir mimarlık tasarımı yarışması gibi ama yarışmacı hep aynı tek kişi. Bu yarışmanın yüzlerce yapı ile tekrarlandığını düşünürsek bu bir deha sonucu değildir diyebilir miyiz? Bu yarışmacı her tasarımıyla yeni bir senteze ulaşıyor, deneyimi artıyor, tasarım yelpazesi genişliyor. Çok uzun yaşamasının ve dört yüz kadar yapı gerçekleştirmesinin bunda büyük katkısı var. Hangi mimar bu kadar yapıyı bitirmiş olabilir? Batı’ya baktığımızda çok az sayıda mimar, tasarladığı bir yapıyı ömrü sona ermeden görmüştür. Sinan için neredeyse bütün tasarladığı yapıların bittiğini görmesi, üç boyutu içinde gezip dolaşması, mekanın ve strüktürün tasarım sırasında hayal ettiğine ulaşıp ulaşmadığını sınaması, doğru ve yanlışlarını fark etmesi hiç de azımsanmayacak deneyimlerdir. Her deneyim onun tasarım ilkelerini geliştirmiş ve mükemmele doğru yönlendirmiştir. Uzun ömrü ve Osmanlı’nın sınırsız yapı isteği ve olanağı onun en büyük şansıdır. Sinan için Selimiye, hayalinde ve not defterinde yer alan olağan bir aşamadır. Ancak sanmayın ki Sinan Selimiye ile araştırmalarını bir baş yapıtla sona erdirmiştir. Daha Selimiye’nin yapımı bitmeden İstanbul Azapkapı Sokollu Camii’nde sekizgenin her kenarına birer yarım kubbe ekleyerek, Selimiye’nin tasarımı sırasında aklında kalan bir fikri burada uygulamış olması onun yorulmaz ve üşenmez bir tasarımcı olduğunun en güzel delilidir.

YŞ Kitabınızda Selimiye’nin artık Ayasofya’nın gölgesinde değil, kendi ayakları üzerinde yükseldiğini söylüyorsunuz. Selimiye ile Ayasofya arasındaki ilişki uzun yıllar kubbe açıklıkları ve yapısal başarı üzerinden tartışıldı. Sizce Sinan’ın asıl başarısı, kendinden önceki büyük bir yapıyı aşması mı, yoksa onun ortaya koyduğu mimari soruya bütünüyle farklı bir cevap geliştirmesi mi?

RG Ayasofya tartışmasız döneminin ve hatta sonraki bin yılın en önemli bir yapısıdır. Ancak onun değerini en çok anlayanlar onu yapanlar değil de sonradan sahiplenen Osmanlılardır. İlginç bir biçimde onun bir Hristiyan yapısı olmasını hiç sorun yapmadıkları gibi zaman geçtikçe kendileri de birçok Ayasofya yaptıktan sonra onun kendi camilerine benzediğini fark etmişlerdir.
Sinan Ayasofya’nın onarımlarını da yaptığı için yapıyla çok yakından ilgilidir. Onun güçlü ve zayıf taraflarının bilincindedir. Başmimar olduğu 30 yıl içinde değeri tartışılmaz pek çok yapı yapmış kendine güveni artmıştır. Osmanlı’nın yapı faaliyetlerinin dorukta olduğu bir dönemde önüne çıkacak fırsatları tahmin etmiş ve hayalindeki bir yapıyı en azından şematik olarak tasarlamış olmalıdır. Aklında Ayasofya’nın gölgesinde yeşermemiş bir cami planı vardır. Bu şema, kubbenin dört kemere oturmadığı ve kubbenin mekanın tümünü hakimiyeti altına aldığı bir tasarımdır; dolayısıyla Ayasofya’nın ötesindedir. O zamana kadar kubbe çapını geçmeye çalışmamıştır çünkü kubbe büyüklüğünün bir mimarlık başarısı olmadığını fark etmiştir. Strüktür olarak zaten uzun zamandan beri Ayasofya’nın çok önündedir. Bu şema Sinan’ın gelişiminin yarattığı doğal bir sonuçtur. Mekan ve strüktürü uyum içinde tutarken bir Hristiyan ibadet mekanından farklı tek tanrılı bir İslam mekanını oluşturmayı öngörmüştür.

YŞ Selimiye’nin sekizgen taşıyıcı sistemi, geometrik düzeni ve merkezi kubbesi büyük bir mühendislik başarısı olarak değerlendiriliyor. Ancak bu yapısal kurgu aynı zamanda güçlü bir mekansal deneyim üretiyor. Sinan’ın mimarlığında strüktür ile mekan arasındaki ilişkiyi nasıl tanımlıyorsunuz? Selimiye’de mühendislik çözümünün mimari ifadeye dönüştüğü en belirleyici nokta sizce neresi?

RG Selimiye’deki strüktür başarısı kubbenin oturduğu sekizgen değildir. Esas başarı kubbe yükü hiçbir zorlamaya başvurmadan yere indirilirken, mekanı da beraberinde oluşturmasıdır. Bunu tersten de söyleyebiliriz. Mekanın kurgusunda strüktür ona aykırı hiçbir konumda bulunmuyor diyebiliriz. Sinan mekanı kurarken kubbeyi taşıyan ayakları iyice yanlara alarak mekanın birliğini zedelemiyor. O sırada taşıyıcı sistem de kenarlara çekildiğinden mekan özgürlüğünü ilan ediyor. İçeri giren hiç kimsenin aklına bu mekan nasıl taşınıyor sorusu gelmiyor. Bence esas başarı burada.

YŞ Sinan’ın eserleri genellikle olağanüstü bir yaratıcılığın ve bireysel dehanın ürünleri olarak anlatılıyor. Oysa bu yapılar gelişmiş bir yapım kültürünün, malzeme bilgisinin ve kolektif üretimin de sonucu. Sinan’ın kişisel mimari yaratıcılığı ile içinde çalıştığı dönemin teknik bilgi birikimi arasındaki ilişkiyi nasıl okumalıyız?

RG Bu çok doğru bir soru. Orta Çağ, geleneğin hakim olduğu bir dönem. Anonim bir üretim var. Doğal olarak herkes üretime katkıda bulunuyor ama karınca kararınca. Kimse kendi tasarım fikrini öne çıkaramıyor. Böyle bireysel bir özgürlük yok. O nedenle üsluplar var; Gotik, Barok gibi. Ama mimarların adı yok. Osmanlı’da da öyle. Bugün halktan biri hangi yapının Sinan’a ait olduğunu söyleyebilir; Sinan’dan önce veya sonra diyebilir, ta Barok’a kadar. O dönemde teknoloji çok yavaş gelişiyor. Ancak ustaların tasarım özgürlüğü var, tabii geçerli kalıpların içinde. Bu anonim üslup bir dil birliği oluşturmuş. Ustalara bu şifre söylendiğinde usta ne yapacağını biliyor, çizime ihtiyacı yok. Hatta bazı uygulamalarda kendi ufak tasarımlarını, çeşitlemelerini ortaya koyabiliyor. Böylece kendi kendisiyle yarışan ustalar, ana tema içinde varyasyonlarını yaratabiliyorlar. Bu özgürlük şimdiki ustalara verilmiyor. O zaman yapı elemanlarında, bezemede büyük bir çok seslilik, zenginlik görüyoruz.
Ancak Sinan’ın yapılarında bir standartlaşma fark ediyoruz. Bunu ortaya koyanın Sinan olduğu anlaşılıyor. Bu yolla yapıyı daha çabuk bitiriyor çünkü aldığı sipariş çok fazla.

YŞ Kitabınızın özgün yönlerinden biri, Sinan’ın tasarım düşüncesini döneminde kullanılan, ancak zamanla unutulan grafik ve geometrik yöntemler üzerinden açıklama girişiminiz. Bu yöntemlerin izlerini yapının hangi özelliklerinde bulabiliyoruz? Tasarım sürecini geriye doğru okumaya çalışırken tarihsel kanıt ile araştırmacının yeniden kurduğu olası tasarım mantığı arasındaki sınırı nasıl belirliyorsunuz?

RG Orta Çağ’da geometri çok önemliydi. Avrupa’da mimar-ustalar kendilerini geometri uzmanı olarak görüyorlardı. En basitinden kemer çizimi pergel gerektiriyordu. Sivri bir kemerin çizimi daha da karmaşıktı. Bir boyut belli iken ikinci boyutun oranları pergel ve cetvelle belirleniyordu. Avrupa’da en önemli mimarlar taşçı ustalarıydı. Lonca düzeninde çalışıyor, bildiklerini lonca içinde saklı tutuyorlardı. Ancak 16.-17. yüzyıllarda bu sırları açıklayan bazı kitaplar ortaya çıkmaya başladı. Yine de bilmediğimiz pek çok geometrik tasarım yöntemi olmalı. Doğu’da yazı hayatı çok sınırlı olduğundan elimizde neredeyse hiç belge yok. Sinan’ın hiçbir çizimine sahip değiliz. Ayasofya’nın çizim yöntemi hakkında modern bir varsayımda iç içe daire ve karelerden oluşan bir öneri yapıldı. Bazı araştırmacılar Eski Mısır binalarından başlayarak pek çok antik yapı üzerinde pergel-cetvel yardımıyla tasarlanan önerilerde bulundular.

Ben bu grafik yöntemler arasında bir kemeri veya tonozu taşıyan ayakların kalınlığı ile ilgili 16.-17. yüzyılların belgelerine dayanarak bir deneme yaptım. Bu denemede Selimiye’nin taşıyıcı desteklerinin o belgelerdeki sınırlar içinde kaldığını fark ettim. Ona göre bir öneri sundum. Bu konuda araştırma yapanlar ileride daha açıklayıcı bilgileri ortaya koyacaktır.

YŞ Selimiye’yi anlamak için geometrisini ve taşıyıcı sistemini çözümlemek kadar, yapının içindeki ışığı, oranları, görüş ilişkilerini ve mekansal sürekliliği deneyimlemek de gerekiyor. Sizce Selimiye’nin mimari niteliğini belirleyen ve çizimlerle ya da sayısal analizlerle tam olarak açıklanamayacak özellikleri neler?

RG Çok haklısınız, bir yapı sadece çizimlerle anlatılamaz. Mekanı algılamak için beş duyumuzu kullanırız ama bu klasik bir cevap aslında; mekanın içindeki eşyalar, insanlar, eylemler, içinde geçmiş olaylar, bizim eski mekan ve yaşamla ilgili anılarımız, aldığımız eğitim, kültür, mekan deneyimlerimiz bizi o mekanı değerlendirmeye yönlendirir. Ayrıca mekan içinde gezindikçe perspektifle beraber mekan algısı da değişir yani zaman devreye girer. Selimiye’yi de aynı şekilde algılarız. Ve herkes kendi bilgi ve deneyimlerine göre başka bir algı oluşturur.
Selimiye’nin şimdiki neslin belki de tam farkına varamayacağı bir başka özelliği, aslında bütün camiler için de biraz geçerli olan, yazılarıdır. Bir yanda ayetler, diğer yanda hadisler, başka bir yerde dualar bize manevi bir kılıf hazırlar. Maddi mekan manevi bir dünyaya dönüşür.

YŞ Mimarlık fotoğrafçılığı, mesleki yaşamınızın çok önemli bir parçası. Selimiye’yi de ilk olarak fotoğraf yoluyla belgelemeye başladınız. Fotoğraf sizin için bir belgeleme aracı olmanın ötesinde, mimarlığı inceleme ve anlama yöntemi olarak nasıl işlev görüyor? Fotoğraf makinesinin arkasında olmak, bir mimarın göremeyeceği hangi ilişkileri görünür kılabiliyor?

RG Ben mimarlık araştırmalarıma fotoğraf çekerek başlarım. O sırada da yapıyı tanımış hatta değerlendirmiş olurum. Önem verdiğim açılardaki görseller bana her zaman çektiğim anın etkilerini yeniden hatırlamamı sağlar ayrıca o zaman görmediğim, etkilenmediğim hisleri ve bilgileri elde ederim. Fotoğraflar yazılarımın dayanağı ve belgesi olur.

YŞ Kitabınızda yaklaşık bin fotoğraf ve teknik çizim bulunuyor. Böylesine karmaşık bir yapının mimari bilgisini okura aktarırken fotoğraf, çizim ve metin arasında nasıl bir iş bölümü kurdunuz? Özellikle analitik çizimler, Selimiye hakkında yalnızca fotoğraflarla açıklayamayacağınız hangi tasarım kararlarını ortaya koydu?

RG Bazen bir fotoğraf onlarca sayfaya bedeldir. Ancak o fotoğrafa bakan kişilerin bilgi ve deneyimi farklı olduğundan herkes farklı bir bilgi edinir ve değerlendirme yapar. Bense o fotoğrafı çeken ve yorumlayan kişi olarak kendi algılarımı ve değerlendirmemi yazmak durumundayım. Konuyu mümkün olduğunca eksiksiz anlatmak bakımından eğer fotoğraf ve yazı yetersiz kalıyorsa çeşitli çizimler veriyorum. Bu çizimler genellikle gözle görülemeyen, plan, kesit ve cephe çizimleriyle tam anlatılamayan ve mimar olmayan kişilere de yönelik, özellikle taşıyıcı sistemle ilgili oluyor. Selimiye’de dış perde duvarlarını kaldırarak sadece taşıyıcıları anlatan çizimler böyle oluştu. O zaman Sinan’ın yığma yapı tekniği ile nasıl bir iskelet taşıyıcı sistemi yarattığını anlatabildim.

YŞ Selimiye’nin tasarım düşüncesini taşıyıcı sistem ve geometrinin yanı sıra malzeme seçimleri üzerinden de okumak mümkün. Kitapta doğal taşların ayrıca bilimsel bir incelemeye konu edilmesi bu açıdan dikkat çekici. Sinan’ın malzemeyle kurduğu ilişkiyi, malzemenin yalnızca yapısal gereklilikleri karşılamasının ötesinde, mimari tasarımın bir parçası olarak nasıl değerlendiriyorsunuz?

RG Sinan, strüktürde bin yıldan öte bilinen küfeki taşını kullanıyor. Bu onun tercihi değil. O aklın ve geleneğin bir sonucu. Ama özellikle büyük sütunlar daha kaliteli taşlar gerektiriyor. O da bir gelenek üstelik bu uzun boylu taşları bulmak ve işlemek zahmetli olduğundan onlar antik sitlerden alınarak tekrar kullanılıyor. Bu da yaygın bir uygulama haline gelmiş. Ancak ince oyma işler için homojen ve sağlam taşlar gerekli. Bezeme için de çeşitli renkli taşlar kullanılmış. Bu konuda ekonomiye önem verilmiş ve aşırılığa gidilmemiş. Sayın Serkan Angı, bu taşların cinsini, jeolojik özelliklerini, nerelerden getirildiğini araştırarak bilimsel açıklamalarda bulundu. Böylece benim uzman olmadığım bir alanı zenginleştirdi.

Selimiye’yi incelerken Sinan’ın bezemeyi sınırlı tuttuğunu hatta dış cephelerde kırmızı bir taşla beyaz küfekiyi kullanarak bezemeyi dış cepheye aktarmakla daha başlangıçta izleyeni etkileyerek içeride aşırı sadeliği tercih ettiğini söyleyebiliriz.

YŞ Mimarlık mirasının belgelenmesi ve korunması üzerine uzun yıllardır çalışıyorsunuz. Selimiye gibi bir yapıyı korumak söz konusu olduğunda, fiziksel bileşenlerin korunmasıyla yapının özgün tasarım düşüncesinin ve mekansal bütünlüğünün korunması arasında nasıl bir ilişki kurulmalı? Günümüz restorasyon yaklaşımında yeterince önemsenmediğini düşündüğünüz meseleler var mı?

RG Kültür mirasının korunması, sadece fiziksel bir koruma değildir. Miras kelimesi bizi zamana geri götürür. Zaman anıları da akla getirir. Kültür varlığı dönemin gereksinimini karşılar, dönemin yaşam biçimi, teknolojisi, malzemesi ve sanatı ile oluşur. Ve bize miras kalana kadar başından pek çok olay geçer. Her olay, üzerinde bir iz bırakır. Yapıt, tarihi oluşturur. Tarih de yapıtı. Eğer biz bir kültür varlığını koruyoruz diyerek üzerindeki zamanın izlerini temizleyerek veya onararak ve hatta bunun adına ‘ihya ediyoruz’ diyerek müdahale edersek zamana, tarihe karşı gelmiş oluruz. Şimdi kullandığımız malzeme farklıdır. Onu işleyen el yüzlerce yıllık bir deneyime sahipti. Bugün restoratör dediğimiz kişi o deneyime, o malzemeye ve o dönemin sanat anlayışına sahip olamaz. Kaybolmuş parçaları tahmin etmemiz şüphelidir. Eseri bütünlemek, yepyeni yapmak tarihe ihanettir. Hele o harap yapıya yeni bir fonksiyon vermek, bence tarih ve kültürle alay etmektir.

Selimiye’de de bu tür müdahaleler görüyoruz. Kandillerin yerine farklı kelvin derecesinde lambalar kullanmak, o çok övündüğümüz Selimiye’nin akustik özelliklerini hiçe sayarak beş metrede bir hoparlör yerleştirmek ve mikrofonlar kullanmak, nakış ve yazıların üzerinden giderek koruma yaptığımızı sanmak, deri yerine plastik perdeler asmak ilk aklıma gelen fiziksel müdahalelerdir.

YŞ Uzun yıllar hem mimarlık hem de mimarlık fotoğrafı eğitimi verdiniz. Bugün mimarlık öğrencilerinin Sinan’ı çoğu zaman birkaç ikonik yapı ve tarihsel bilgi üzerinden tanıdığını düşünürsek, onun mimarlığını anlamak için nasıl bir eğitim ve araştırma yaklaşımı önerirsiniz? Tarihsel yapıları incelemek, bugünün mimarının tasarım düşüncesine nasıl katkıda bulunabilir?

RG Kültür bir bütündür. İçinde bütün sanat dalları, yaşam biçimi, gelenekler, tarihe bakış vb. yer alır. Bu yelpazeyi genişletmek daha iyi bir gelecek sağlar. Sinan’ı tanımak, Bach’ı dinlemek, Botticelli’yi seyretmek, Aristo’yu, Palladio’yu bilmek aynı şeydir. Eğer biz bunları bilmiyorsak ve öğretmiyorsak Sinan’ı da bu kadar biliriz.

YŞ Son olarak, Selimiye üzerine yaptığınız bu kapsamlı çalışma, bir yapıyı gerçekten anlamanın ne kadar uzun soluklu bir araştırma gerektirdiğini de gösteriyor. Mimarlığın giderek daha hızlı üretildiği, görüntüler üzerinden dolaşıma girdiği ve tüketildiği günümüzde, bir yapıya yıllarca bakmanın, onu yeniden çizmenin ve tekrar tekrar sorgulamanın değerini nasıl tanımlarsınız? Bugünün mimarlık kültürüne bu kitapla bırakmak istediğiniz en önemli düşünce nedir?

RG Sanat bir tutkudur. Bütün sanatlar ister görsel ister işitsel ister dramatik olsun hepsi birbiriyle sıkı ilişkilidir. Siz belki birinin uygulayıcısı, bir başkasının dinleyicisi veya izleyicisi olabilirsiniz. Ama hepsi belirli bir öğrenim ve eğitim gerektirir. Bu bir merakla başlar ve bir yöntemle sonuca ulaşır. Selimiye kitabı da belki bir fotoroman, belki bir şarkı, belki bir oyun, belki bir denklemdir. İçindeki temalar, işlemeler ve yorumlar bir kültürün bize bıraktığı sonuçlardır. Bir soruya aranan bir cevaptır. Merak, sabır, öğrenme ve öğretme biçiminin bir türüdür.