Sessiz ve Derin Bir Eğitim Ökesi Mustafa Pultar’ı Yitirdik
Suha Özkan, Hon. FAIA
ODTÜ’de 1960’ların sonları ve 1970’ler, unutulmaz öğrenci lideri Sinan Cemgil’in (1944-1971) bir tür topluluğumuzu, sınıf ayırmadan bütünleştiren tanımıyla hademeden öğrenciye, teknisyenden rektöre herkesin “hocam” diye tanımlandığı çok özel yıllardı. Onu çok erken yitirdikse de, çok benimsenen yüceltici “hocam” tanımı yarım yüzyıldır onun sevgisiyle birlikte sürmekte.
Tam o yıllarda Mimarlık Bölümü’ne birbirinden etkili ve yetkin üç Robert College çıkışlı mühendis katıldı. Bilgi Denel (d.1936), Mete Turan (d.1941) ve Mustafa Pultar (1940–2026), Bölüm’de başka mimarlık eğitimi kuruluşlarında olmayan, ODTÜ’de de ilk kez yaşanan “Yapı Dizgeleri” derslerine farklı bir derinlik ve özgün bir bakış açısı da getirdiler. Zamanla Denel, temel tasarım işliklerinde uzun yıllar sürecek bir varlık sürdürürken, Turan alternatif enerji ve özellikle güneş enerjisi konusunda hem bilimsel hem de deneysel çalışmalar yürüttü. İkisi ayrıca Anadolu’nun mimarlık hazinesi olan yöre mimarlığını belgeleyip sevdirdiler.
Pultar, akademik kadroya katıldığında Yeşilçam’ın jönü Göksel Arsoy ya da Hollywood’un aranan yakışıklısı Tab Hunter’ı aratmayan varlığının ötesinde, sessiz sakin, en ciddi konuları bile beş sözcüklü tümcelerle iletebilen bilge bir hoca olarak kadroya katılmıştı.
Farklıydı onun tutkusu; konu ne olursa olsun, eğer eğitim söz konusu ise “bilimsellik”le temellendirilmeliydi. Derslerinden biri, belki de “ilk”i ODTÜ’de efsane olmuştu. Sınıfa elinde bir spor çantasıyla gelip, “Bakmak mı? Görmek mi?” konusunu; önce bakmayı düzenleyen sıradan bir gözlük, sonra gözü ışıktan koruyan kaynakçı gözlüğü, sualtını yüzeyden izlemek için şnorkel, uzaktakini görmek için dürbün, uzaklık ölçümü için telemetre, derken saatçi gözlüğü, pulcu büyüteci gibi, her biri ilgilinin neyi görmek istediğine odaklanan araçlar üzerinden anlatmıştı. Kısacası, verdiği ileti “amaç aracı belirler”di. Bilimsel ortamda “bakmak” değil “görmek” önemliydi.
Ona göre sanatla bilim arasına sıkışmış olan mimarlık ve onun temel uğraşısı “tasarım” da bilimsel bir tutumla ele alınmalıydı. Akademik ömrünü mimarlık kuramına adamaya karar vermiş bir öğretim görevlisi olan benimle birlikte doktora yapabileceğim ender bir yönlendirici oldu. Birlikte çalıştığımız yıllarda hiçbir düşünceye, yargıya, hatta hiçbir tümceye karışmadı. Ama keskin zekası, disiplini ve sorgulama yeteneğiyle tezimin kurgusunun “bilimsel mimarı” oldu. Ona duyduğum saygının bana kazandırdığı bıkmadan sorgulamak ve öne sürdüğüm her savın dayandığı öncülleri araştırmak oldu. Sonunda, mimarlığı bilimsellikten payını almamış herhangi bir sanat dalı gibi ele almak yerine, özgünlüğün önemini merkeze alan bir anlayış çerçevesinde çalıştık. Kısacası, konunun bir bilimsel çözümleme değil, yazının (literature) tanımladığı paylaşımlardan kaynaklanması gerektiğini savunduk. 1980 yılından bu yana en gurur duyduğum ve nitelikli akademik alanlarda hala paylaştığım bir çalışma ortaya çıktı.
Pultar her araştırma ve düşüncenin derin bilimsel tabanının olmasına olan inancı ile “Mimarlık Fakültesi Bülteni”ni tek başına, saman kağıda teksir yöntemi ile basılmış; agraf zımba ile demetlenmiş, sırtı siyah bez ciltli olan, görünüşü zamanın yaygın bir ürünü olsa da, titiz ve çok ciddi derleme düzeyinde saygın bir yayın ürünüydü. Alçakgönüllü görünüşüyle bir Anadolu köy evi gibi yalın ama içeriğiyle yetkin destansı bir ürüne öncülük etti.
Fakültede uluslararası nitelikte bir süreli yayın çıkarma cesareti onun “Bülten”inin varlığı temellendirdi. Yeni üç aylık bir dergi düşündüğümüzde kendisine “Derginin adının kendi niteliği ile kimlik ve saygınlık kazanmasını amaçlayıp, soyut bir ad “mim” mi olsun yoksa daha da simgesel en azcı (minimal) “m” mi?” diye danıştığımızda, “Ciddi kuruluşların ürünleri kendi adları ile anılırlar” diyerek “ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi”nin isim babası oldu. Geçen yarım yüzyılda, titiz ve özverili derleme sorumluluğu ile ODTÜ MFD, Türkiye’nin olduğu kadar uluslararası ortamın da gıpta ettiği önemli ve ciddi bir yayın organı oldu.
Büyük hayallerinden biri de sevgi ve saygıyla bağlı olduğu mimarlık ortamına bilimsellik getirmekti. ODTÜ Mimarlık Bilimleri Bölümü’nün kurulması için 1980 öncesinde birlikte çalıştık. Amacımız tarihten tasarıma dek her öğreti alanında nesnellik ve bilimsel çıkarsamalarla donanmış bir yükseköğretim varlığı kurmaktı. Kurduk da. 1981 YÖK (Yükseköğretim Kurulu) yasasında yer alamayan bu eğitim alanı sürdürülemedi. O denli emeğe yazık oldu.
Saygın ve akademik değerleri yücelten tutumu ile, ODTÜ Rektör Yardımcılığı, Mimarlık Fakültesi Dekanlığı görevlerinde bulundu. Sonra üzerinde yoğun başarı beklentileriyle önemli kuruluşların üst yönetimine atanması sürecini başlattı. TÜBİTAK Yapı Araştırma Merkezi Direktörlüğü görevi sonrası yeni atılım beklentisi içinde olan Bilkent Üniversitesi’nde yöneticilik görevlerinde bulundu.
Bir yatı yoktu ama sınırsız bir deniz tutkusu vardı. Akademik dünyadan emekli olduktan sonra tüm emeğini denize, denizciliğe ve balıklara adadı. Büyük Deniz Sözlüğü Denizlük, Deniz Balıkları Sözlüğü, Kamus-i Bahri, Yıldız Adları Sözlüğü, başlıklı araştırma ve derlemelerini Türkiye İş Bankası Yayınları’ndan üretti.

Onu 86 yaşında yitirdik. Arkasında uzun yıllar yaşayacak anılar ve yapıtlar bıraktı. Peşinden yazılanlar sevgi doluydu. ODTÜ Mimarlık Bölümü, “Cumhuriyetimizin yetiştirdiği değerli bilim insanlarından ve hocaların hocası” olarak andı. Ayşen Savaş “Onu harika bir öğretmen olarak hatırlayacağım; etkileyici fiziksel görünümünün altında yumuşak bir kalbi gizleyen, esprili ve zeki bir kişiliğe sahipti. Deniz yaşamına ve akademik dünyaya olan sevgisini paylaşıyorduk. Serpil Altay “…birlikte çalışmaktan gurur duyduğum Mustafa hocamız yelkenlisiyle sonsuzluğa açılmıştır,” diyerek dokunaklı bir gönderme yaptı.


