TMMOB Mimarlar Odası Şanlıurfa Şubesi tarafından “Varoluş” teması ile düzenlenen Urfa Mimarlık Festivali’nin Küratörü TOBB ETÜ Mimarlık Bölümü Öğretim üyesi ve Dekan Yardımcısı Prof. Dr. Murat Sönmez ile, festivalin kavramsal içeriğini, mimarlık kültürüne katkılarını, kent üzerindeki etkilerini, yarattığı mekânsal deneyimleri ve mimarlık yapma biçimlerinin geleceğini konuştuk.

Gülce Halıcı, Mimar

---

Gülce Halıcı Urfa Mimarlık Festivali’nin “Varoluş” teması; insanın evrendeki boşluğa bıraktığı ilk poetik izi, zamanın akışını, kırılganlığı ve anlamsızlık karşısında mekan kurarak anlam arama ısrarını merkeze alıyor. “Varoluş” kavramı sizce festivalle birlikte nasıl yeniden tartışmaya açılacak?
MURAT SÖNMEZ Açıkçası sadece “varoluş” değil; sürdürülebilirlik, dönüşüm veya değişim gibi pek çok kavramın mimarlık pratiğinde moda birer slogandan öteye geçip sahici bir karşılık bulduğunu söylemek güç. Bu festivalde, tıpkı daha önce Kayseri’de “Güncel Koşulların Mimarlığı”, Bursa’da “Ne Değişti?”, Adana’da “Ve Sonra…” başlıklarında yaptığımız gibi, kavramları vitrinden indirip mesleki kimliğimizi, düşünme ve üretim biçimlerimizi dürüstçe sorgulamayı hedefliyoruz.

Varoluş çoğu zaman ya soyut bir felsefi söylem ya da anıtlaştırma çabası olarak görülür. Biz  tam tersi bir eşikten; insanın kaçınılmaz sonluluğunu fark ettiğinde taşa, toprağa dokunarak yer açma ısrarı ve kırılganlığı üzerinden konuya giriş yapıyoruz. Festival; mimarı ve mimarlığı güncel koşulların eleştirdiğimiz tüm baskılarından ve süregelen alışkanlıklarından kopararak, kendi naif özüyle baş başa bırakmayı amaçlıyor. Her şeyi bir kenara koyduğumuzda elimizde kalan o en saf halimizle “Yeryüzünü incitmeden nasıl bir arada var olabiliriz, nasıl üretebiliriz ve nasıl mimarlık yaparız?” sorularına dürüstçe cevaplar aramaya davet ediyoruz.

GH Festival metni; günümüz mimarlığının bedenin ölçeğinden ve atmosferin varoluşsal derinliğinden uzaklaştığına dikkat çekerek sarsıcı bir eleştiri getiriyor. Akademide ve pratikte geliştirdiğiniz duruş ve kuramsal çerçeveniz, festivalin sorduğu “Mimarlığı her şeyden arındırdığımızda elimizde ne kalıyor?” sorusuyla nerede kesişiyor?

MS Bugünün mimarlığını piyasanın talep ve beklentilerinden arındırdığımızda elimizde kalanlar beden, yer çekimi, atmosfer ve insanın yeryüzündeki mevcudiyetidir.

Akademide bu gerçekliği doğrudan tartışmaya ve mekansal karşılıklarını üretmeye odaklanıyorum. Bunu yapmak akademide hiç zor değil; ancak pratikte oldukça güç. Günümüz koşulları varoluşsal sorgulamalar yapmayı, yapsanız dahi üretimlerinizi bu doğrultuda gerçekleştirebilmeyi neredeyse imkansız kılıyor. Bu durum mimarların yetersizliğinden değil, bugünün mimarlık ortamının ve üretim düzeninin buna elvermeyişinden kaynaklanıyor.

Yine de güncel eğilimlerin ötesine geçmek istediğimizde mimarlığı temel insani ihtiyaçlar, malzemenin dürüstlüğü ve tektoniğin yalınlığı üzerinden kurmamız gerektiğine inanıyorum. Üst üste konan taşlar, birbirine çatılan ahşaplar, örtülen bir çatkı… Aslında her şey bu kadar basit. Buradan başladık. Mekan özünde bu kadar yalın ve berrak bir içeriktir; bedenin temas ettiği, ağırlığını hissettiği ve zamanın izini taşıyan bir varoluş biçimi. Bizi var eden de bunun düşüncesi ve fiziksel halleri.

Festivalin tartışmaya açtığı içerik tam da bu arayışla kesişiyor: Fazlalıklardan arındığımızda geriye kalan o saf boşluk ve maddenin yalın hali, her bir mimarın düşünce ve üretim dünyasında nasıl bir hakikat olarak yankı buluyor?

GH İnsanın maddeyle kurduğu o ilk dokunsal ve poetik bağ göz önüne alındığında; “yapma” eylemi, onun mekansal varoluşunu ve tasarım reflekslerini nasıl dönüştürüyor?

MS İnsanın maddeyle kurduğu temas tek taraflı bir tahakküm ilişkisi değil; “yapma” eylemi ve bir şey üretebilme yeteneğimiz, nesneyi biçimlendirirken eşzamanlı olarak yapanı da dönüştüren, ona yeni keşifler yaptıran bir süreçtir. Yapma eylemi üzerinden aslında bedensel, zihinsel ve mekansal çok katmanlı bir varoluş biçimini tanımlıyoruz.

İhtiyaçlarımız maddeyi ve yöntemi kullanarak nesneye ve mekana ulaşmamızı sağlıyor. Ancak madde ağırlığı, direnci ve kusurları olan bir varlıktır. Taşa, ahşaba veya metale elinizi değdirdiğiniz an, maddenin kendi hakikatiyle ve direnciyle yüzleşirsiniz. Madde size sınırlarınızı, kendi sınırlarını, yer çekimini, sabrı öğretir ve potansiyelinizi keşfettirir. İşte o an tasarım refleksi, zihindeki soyut ve steril bir biçim fantezisinden çıkarak; dinleyen, anlayan ve maddeyle uzlaşan bir tecrübe arayışına, nihayetinde somut bir bilgiye dönüşür (nitekim birinci sınıftaki yapı teknolojisi derslerimizin özünde de tam olarak bu yatar).

Sorunuzun yanıtı tam burada saklı: Bu karşılıklı dönüşüm, mekansal varoluşumuzun ve tasarım reflekslerimizin asıl özüdür. Yapmak, sadece fiziksel bir şey inşa etmek değil; yeryüzünde bir ağırlık oluşturduğunun ve oraya geri dönülmez bir iz bıraktığının farkına varmaktır. Dolayısıyla dokunarak inşa eden insan, mekanı biçimlendirirken kendi soyut ve somut varlığının özüyle karşılaşır. Bu da varoluşsal dönüşümüdür.

GH Hem kuramsal ve akademik alanda metin üreten hem de masanın başına geçip yapılar tasarlayan bir mimar olarak; felsefi düzeyde tartıştığımız bu “yapma eylemi” ve “var olma” düşüncesi kendi pratik alanınızda nasıl karşılık buluyor? Kendi tasarım masanıza geçtiğinizde, bir mekanı ve nesneyi var etme sürecindeki vazgeçilmez ilkeniz ya da zihninizde sorduğunuz o ilk varoluşsal soru ne oluyor? 

MS Masanın başına geçtiğim an, kuramın soyut alanından çıkıp malzemenin ve bağlamın gerçekliğiyle baş başa kalır, doğrudan buna göre üretirim demeyi çok isterdim. Ancak bu, günümüz koşullarında pek çok mimar için olduğu gibi benim için de pek mümkün değil; önümüzde duran piyasa koşulları diye koca bir gerçeklik var. Bu arayışı daha çok TOBB ETÜ’deki Yapı Teknolojileri ve Mimari tasarım stüdyosu derslerimde öğrencilerimle yürüttüğüm; güncel mimarlığı ve kenti sosyoloji ve felsefe bağlamları üzerinden eleştiri odaklı tartıştığımız stüdyo süreçlerinde ve mimari proje yarışmalarında sürdürebiliyorum.

Böyle bir arayış, değer üretmeyi ve eleştirel kalabilmeyi sağlıyor. Tasarım yaparken zihnime düşen ilk soru ise nettir: “Burada inşa edilecek şey, yaşamın dengesini bozmadan nasıl var olabilir; yaşama fazladan ne katabilir ve bunların gerçekten orada olmaya hakkı var mı?”

Bu soruların beraberinde fazlalıklardan, biçimsel jestlerden ve genel olandan uzaklaşmayı sağlamasını bekliyorum. Mekanı var etmenin onu steril kılmak değil; yere, iklime, ışığa, malzemeye, kamusallığa ve insanın gündelik yaşantısına odaklanmak olduğunu kabul ettiğinizde, düşünürken veya üretirken göstermeye çalıştığınız varoluşsal çaba da biçimleri çoğaltmaktan ziyade, mekanı kendi tektoniğiyle ayakta duran en yalın ve dürüst özüne ulaşana kadar elemeyi gerektiriyor. Günümüz üretimlerinin ne kadar genel ve birbirine benzer olduğunu düşündüğümüzde, bu eşik çok kritik ve belirleyici.

GH Göbeklitepe’den günümüze insanın “başlangıç toprağı” olan Urfa; kadim tarihi, katmanlı kentsel dokusu ve özgün coğrafyasıyla başlı başına bir geçiş ve varoluş alanı. Mimarlık tartışmalarının “merkez”in dışına taşınarak Urfa gibi güçlü bir bağlamda yapılacak olması; hem bölgedeki öğrencilere ve mimarlara hem de Türkiye’nin genel mimarlık kültürüne nasıl bir edinim sağlama potansiyeli taşıyor?

MS Türkiye’de mimarlık ortamı ve tartışmaları uzun süredir belirli merkezlerin içine sıkışmış durumda. Oysa mimarlık yalnızca büyük metropollerin hızı, sermaye akışları ya da parıltılı üretimleri üzerinden anlaşılamaz. Tartışmayı Kayseri, Bursa, Adana ve şimdi de Urfa’ya taşımaktaki temel ısrarım ve amacım, tam olarak bu merkeziyetçi konfor alanını kırma arzusudur.

Urfa; insanın yeryüzüyle, inançla, taşla ve iklimle kurduğu ilişkinin neredeyse başlangıç eşiğidir. Taşın ağırlığını, gölgenin hayati değerini, suyun kutsallığını ve yüzlerce yıllık kentsel katmanlaşmayı doğrudan bedensel olarak deneyimlediğiniz sahici bir hakikat alanıdır.

“Varoluş” tartışması, bu kadim coğrafyanın mimarlık düşüncesinin “çevresi” değil, bizzat özünü oluşturduğunu fark ettiren güçlü bir zemin açıyor. Türkiye’nin genel mimarlık ortamı için Urfa’ya odaklanmak; steril salonlardan, odağı mimarlık olmayan ve kendini tekrar eden buluşmalardan uzaklaşıp toprağın, taşın ve müşterek hafızanın çıplak gerçeğiyle yüzleşmek anlamına geliyor. Bu bağlamda merkezden taşraya bilgi taşımıyoruz; aksine, hep birlikte başlangıç noktasına dönüp mimarlığın asıl kökleriyle yeniden temas ediyoruz.

Bu nedenle her yıl farklı bir kentte, birbiriyle kavramsal bağlar kuran temalar üzerinden bu tartışmayı sürdürmeye gayret ediyorum. Mimarlık ortamının farklı paydaşlarını ve ilgililerini bu ortak zemine davet etmek çok anlamlı oluyor. Sonuçtaki temel amaç da her durakta biriken bu temaların ve tartışmaların birbirini nasıl tanımladığını, nasıl tamamladığını ve Türkiye mimarlık kültürüne nasıl bir kuramsal hat bıraktığını yazmak olacak.

GH Festivalin gerçekleşeceği Reji Kilisesi ve Ellisekiz Meydanı gibi tarihi ve kentsel katmanları yoğun mekanlar, etkinliğin teorik tartışmalarına nasıl bir boyut ekleyecek?

MS Teorik bir tartışmayı yalıtılmış konferans salonlarına hapsetmemek gerektiğine inanıyorum. Sözün doğrudan yaşamın içinden söylenmesi bu yüzden çok önemli. Reji Kilisesi ve Ellisekiz Meydanı gibi hafızası ve yaşanmışlığı son derece yoğun alanlarda, bağlamın ve mekanın ağırlığıyla temas etmeye başladığınızı derinden hissediyorsunuz; çünkü hayat tam olarak burada akıyor.

Bu mekanları seçmemizin temel nedeni, teoriyi bizzat kentsel katmanların ve gündelik hayatın içine fırlatmaktır. Reji Kilisesi’nin taşıdığı tarihsel tortu ile Ellisekiz Meydanı’nın sokakla ve insanla kurduğu dolaysız temas bir araya geldiğinde; konuştuğumuz kavramların soyut birer spekülasyon değil, bizzat yaşamın içinden gelen ve hayatı kuran somut gerçeklikler olduğu çok daha berrak biçimde anlaşılacaktır.

GH Sizce festivaller mimarlığın mimar olmayanlar tarafından da anlaşılması, geniş kitleler üzerinde farkındalık yaratılması ve tartışılmasına zemin hazırlayan platformlar mı? Eğer öyleyse sizce bu misyonlarını gerçekten yerine getirilebiliyorlar mı? 

MS Teoride evet; mimarlık festivallerinin temel iddiası mekanı yalnızca profesyonellere değil, kentin sakinlerine açmak ve toplumsal bir farkındalık üretmek olmalı. Fakat sahici bir özeleştiri yaparsak, bugün kendini tekrar eden pek çok festivalin bu misyonu tam anlamıyla yerine getirdiğini söylemek oldukça güç.

Mimarlık ortamı ne yazık ki uzun süredir kendi kavramsal diliyle ve yalnızca meslektaşlarıyla konuştuğu kapalı devre bir yapıya büründü. Etkinlikler çoğu zaman mimarların birbirini onayladığı, benzer argümanların yinelendiği ortamlar olmaktan öteye gidemiyor. Koordinatörlüğünü ve küratörlüğünü üstlendiğim bu festival serisinde yapmaya çalıştığım şey; tam da bu kapalı devreyi aşmak hem mimarların hem de farklı disiplinlerin belirli bir tema etrafında gerçekten tartıştığı ve birbirini dönüştürdüğü bir içerik üretebilmek. Bu nedenle tartışmayı mimarlığın ve mimarın kendi kabuğundan sıyrılıp gerçek bir etkileşim kurduğu bir düzeye taşımayı önemsiyorum.

Ayrıca bu tartışmaları Reji Kilisesi ve Ellisekiz Meydanı gibi doğrudan kentin kalbine taşımak, kentlinin mimarlığı kamusal alanda dolaysızca hissetmesini sağlıyor. Mesleki jargondan uzak durarak temayı “varoluş”, “toprak”, “taş” ve “birlikte yaşama” gibi herkesin bedeninde ve hafızasında karşılığı olan yalın kavramlara odaklamamızın nedeni de bu. Festivaller ancak kentin gündelik ritmini kesintiye uğratabildiği, sokaktaki insanın da durup “Burada benim hayatıma dair bir şey söyleniyor” diyebildiği ölçüde amacına ulaşır; yoksa yalnızca mesleki bir vitrin olarak kalır.

Tematik, kavramsal ve küratöryel bir kurguyla Kayseri’de başlattığımız bu festival düzeni tam da bu nedenle sahada karşılık buldu ve iyi işliyor. En azından üç festival düzenli olarak her yıl yapılıyor ve bunların sistemi pek çok etkinlik için referans alınan bir model oluşturdu. Çok sayıda mimarın, araştırmacının ve öğrencinin bu hatta dahil olması, oluşturduğumuz bu yöntemin her yeni durakta farklı içeriklerle genleşip zenginleşmesini sağlıyor; bunu görmek mesleki ve pedagojik olarak bana büyük bir mutluluk veriyor.

GH Festival için açık çağrı 12 Ekim’e kadar devam ediyor. Festival kapsamında genç mimarların ve öğrencilerin “Varoluş” temasına verecekleri yanıtların mimarlık ortamına nasıl bir veri sunmasını bekliyorsunuz?

MS Açık çağrıyı yalnızca bir etkinlik katılımı değil; mimarların, ilgili tüm disiplinlerin ve öğrencilerin bu kavramsal içerik bağlamında kendi alanlarına ve dünyaya dair geliştirdikleri hissi, eleştiriyi ve arayışı doğrudan aktarmalarına olanak tanıyan canlı bir sismograf olarak görüyorum.

Mevcut koşulların ezberlettiği biçimsel kaygılardan, genel olandan ve tüketim odaklı üretim pratiklerinden rahatsızlık duyan; düşüncenin oluşmasına ve gelişmesine inanan herkesin bu çağrı sayesinde bir söz söylemesi mümkün hale geliyor. Varoluş teması katılımcıları durmaya, düşünmeye ve arınmaya davet ediyor; mimarlığın veya başka bir disiplinin en temel ve ilksel meseleleriyle yüzleşmeye çağırıyor. Bu nedenle ortaya konacak tüm üretimler bizim için son derece değerli ve belirleyici.

Gelecek tüm görsel üretimlerin ve kısa metinlerin, varoluşa dair kolektif bir içeriğin kurulmasına katkı sağlayacağını; bütünü var eden küçük, özgün parçalar oluşturacağını öngörüyorum. Zaten açık çağrının asıl amacı da tam olarak bu: Tek bir problemi çok farklı cevaplar aracılığıyla tartışmaya açmak, sahici bir fikir havuzu oluşturmak ve bugünün katılaşmış mesleki ve pedagojik kalıplarına karşı katılımcıların kendilerine nasıl bir varoluş alanı açtığını hep birlikte görmek.

GH Festival, mimarlığı sadece teknik bir inşa eylemi değil; felsefe, sosyoloji ve antropolojiyle kesişen şiirsel bir eylem olarak ele alıyor. Disiplinler arasılık, mimarlığa nasıl bir alan açabilir?

MS Mimarlığı sadece yönetmeliklerin, metrekare hesaplarının ve teknik detayların toplamından ibaret bir inşa pratiği olarak görmek bütünüyle yanlış. Ticari bir üretim biçimi olarak inşaat yapmak ile mimarlık yapmayı birbirinden kesin bir dille ayırmak gerekir.

Poetik anlamda inşa etmek elbette tekniği gerektirir; fakat bir mekanı var etmek, insanın yeryüzünde nasıl konumlandığını, dünyayı nasıl tecrübe ettiğini ve başkalarıyla nasıl bir arada durduğunu kavramaktan geçer. Felsefe tam bu noktada mimarlığa neyi, neden yaptığını soran eleştirel bir zemin sunar; biçimsel reflekslerin ardındaki asıl niyeti sorgulatır. Antropoloji, mekanın kökeninde yatan o ilksel hafızayı, bedenin mekanla ve ritüellerle kurduğu kadim bağı hatırlatır. Sosyoloji ise yapının tek başına duran bir nesne değil; toplumsal ilişkilerin, müşterek yaşamın ve eşitsizliklerin mekânsal karşılığı olduğunu gösterir. Dolayısıyla disiplinlerarasılık benim için entelektüel bir süs değil; mimarlığı var olan koşulların araçsallaştırdığı o kör teknisyenlikten kurtaran hayati bir nefes alanıdır. Düşüncenin üretilmesini, derinleşmesini ve çeşitlenmesini sağlayan zemin tam olarak bu disiplinlerarası aralıktan beslenir. Mimarlık ancak bu alanlarla temas ettiğinde şiirsel bir eyleme, yani yeryüzünde sahici bir iz bırakma çabasına dönüşebilir. Farklı disiplinlerin bakışıyla zenginleşmek, mimara kendi mesleki sınırlarının dışına çıkıp mekâna insanın varoluşsal hakikati üzerinden yeniden bakma cesareti verir.

GH TOBB ETÜ’de Mimarlık Bölümü Öğretim üyesi ve Dekan Yardımcısı olarak görev alıyorsunuz. Burada düşünce ve araştırma projelerine ve mimarlıkla başka disiplinlerin kesiştiği üretimlere yönelik programlara yer verebiliyor musunuz? Öğrencilerin mimarlığın bu tür farklı üretim biçimlerine olan ilgileri nasıl?

MS TOBB ETÜ’de hem stüdyolarda hem de fakülte yönetiminde en çok önemsediğimiz mesele; mimarlık eğitimini mevcut koşulların ve piyasa pratiğinin beklentilerine kurban etmeden, eleştirel düşünceyi, araştırmayı ve özgün arayışları merkeze alan bir pedagoji kurabilmektir. Bu doğrultuda müfredatımızda ve stüdyo kurgularımızda salt imge ve biçim üretimine değil; var olanı tekrar etmeden iyi mimarlığa ulaşmak adına kentin, sosyolojinin, felsefenin, teknolojinin ve yere ait tüm dinamiklerin kesiştiği deneysel araştırma ve tasarım süreçlerine bilinçli olarak geniş bir alan açıyoruz. Öğrencileri en baştan itibaren yenilikçi düşünce üretebilmeye, eleştirel bakabilmeye ve özgün olana ulaşabilmek için gereken kavramsal ve teknolojik araçları edinmeye yönlendiriyoruz. Bu, herkesin konfor alanından çıkmasını gerektiren hiç de kolay olmayan bir süreç; zira her bir öğrenci için mesleğini hakikatiyle icra edebileceği sağlam bir düşünsel, felsefi, kuramsal ve bilgi odaklı zemin inşa etmek temel hedefimizdir. Mimari probleme yönelik deneysel çalışmalar; kenti, kentlinin gündelik hayatını, ihtiyaç ve beklentilerini anlamaya ve üretilecek olan her ne ise onun ‘neden’ yapıldığına dair köklü sorgulamalar tasarım ve yapım düşüncesinin gelişiminde belirleyici bir rol oynuyor. Bu arayış felsefeyle, sosyolojiyle ya da ilgili herhangi bir disiplinle etkileşim kurmayı kaçınılmaz kılıyor. Örneğin, öğrencilerimizin Yapı Teknolojileri I dersinde malzemenin direnciyle birebir temas etmeleri, tasarımın ve yapma eyleminin zihinsel ve eleştirel derinliğini kavrayarak sahiden bir şey üretmeleri çok güçlü bir zihinsel kırılmayı tetikliyor. Bu bağlamda TOBB ETÜ Mimarlık Bölümü, sınırları genişleten ve kendini sürekli yeniden üreten oldukça özgün bir eğitim modeli sunuyor. Elbette burada ortak eğitim modelimiz sayesinde öğrencilerimizin pratikle ve sahayla kurdukları dolaysız ilişkinin de ne kadar yararlı ve dönüştürücü sonuçlar ürettiğini özellikle vurgulamak gerekir. Nihai amaç iyi mimarlık yapılmasını sağlamak; eğitimin sıklıkla ürettiği tek tipleştirici mimar profilinin ötesine geçerek eleştirel, özgün ve düşünen bir mimar kimliği var edebilmektir.

GH TOBB ETÜ Mimarlık ve Tasarım Fakültesi binasında eski bir tamirhane yapısını “tamir” ve “açık mekan” kavramları üzerinden bütüncül bir eğitim ekosistemine dönüştürdünüz. Bizzat deneyimlediğiniz bu dönüştürücü süreçten hareketle; eğitim mekanlarının kolektif üretime, karşılaşmalara ve esnekliğe imkan tanıyan alanlara dönüşmesi, mimarlık eğitiminin geleceğine dair ne söylüyor?

MS Eski bir tamirhane yapısını fakülte binasına dönüştürürken meseleye yalnızca işlevsel bir yeniden kullanım olarak bakmadık; yapının kendisini doğrudan mimarlık eğitiminin canlı bir pedagojik nesnesi ve manifestosu olarak kurguladık. “Tamir” kavramı burada yalnızca fiziksel bir onarımı değil; hafızayla, mevcut strüktürle ve malzemeyle kurulan etik bir diyaloğu tanımlıyor. Öğrenci her gün içine girdiği bu yapıda; yıkıp yok etmek yerine anlamanın, dönüştürmenin ve var olanın hakkını vererek yaşatmanın mimarlıktaki karşılığını bizzat mekansal olarak tecrübe ediyor.

Geliştirdiğimiz “açık mekan” kurgusu ise geleneksel eğitimin kapalı, hiyerarşik ve odaya sıkışmış sınırlarını ortadan kaldırıyor. Stüdyoların, atölyelerin, sergileme ve dinlenme alanlarının birbirine aktığı bu ekosistem; farklı sınıfların, öğretim elemanlarının ve öğrencilerin sürekli etkileşimde olduğu, birbirinin masasından, maketinden ve hatasından öğrendiği kesintisiz bir karşılaşma zemini yaratıyor.

Mimarlık eğitiminin geleceği kesinlikle tek yönlü bilginin aktarıldığı steril dersliklerde değil; tam olarak bu tür esnek, kolektif ve geçirgen mekânlarda yatıyor. Çünkü mimarlık tek başına yapılan soyut bir edim olmaktan çoktan çıktı; müşterek bir üretim kültürüne, çok disiplinli bir düşünce ve yapma alanına dönüştü. Tamirhanede mekânların şeffaflaşıp esnemesi de tam olarak bu amaca hizmet ediyor: Bedenler ve düşünceler bu açık alanda serbestçe dolaşır, birbirine değer ve birbirini dönüştürür. En azından bunun gerçekleşebilmesi için orada sahici bir mekansal olasılık ve özgürlük zemini vardır. 

GH Dijital araçların ve yapay zekanın tasarımı yönlendirdiği, mekanın yüzeyleştiği bir çağda yaşıyoruz. Araştırma ve çalışmalarınızda maddeselliği, el ile üretmeyi ve merkeze koyuyorsunuz. Teknolojik araçların hüküm sürdüğü günümüzde, mekanı malzeme, doku, ağırlık ve atmosfer üzerinden bedensel olarak deneyimlemek,  mimarın kavrayışında nerede duruyor?

MS Bugün dijital araçlar ve yapay zeka, mimarlığa benzersiz bir hız ve biçimsel serbestlik sağlasa da çok ciddi bir ontolojik tehlikeyi beraberinde getiriyor: Mekanın yüzeyleşmesi, ağırlıksızlaşması ve bedensiz bir optik tüketime indirgenmesi. Ekranda her şey pürüzsüz, sürtünmesiz ve sonsuz derecede kolaydır; pikselin yerçekimi, taşın ağırlığı, ahşabın kokusu ya da demirin soğukluğu yoktur.

Oysa mimarlık nihayetinde insanın tüm duyularıyla, etiyle, kemiğiyle ve belleğiyle içine girdiği bedensel bir deneyimdir. Mekanı malzeme, doku, ağırlık ve atmosfer üzerinden kavramak; mimarı görüntünün yüzeysel büyüsünden kurtarıp yerçekiminin, zamanın ve maddenin çıplak hakikatiyle buluşturur. El ile üretmek, maket yapmak veya malzemeye dokunmak tam da bu yüzden bugün hayati bir direnç alanıdır. Çünkü el, zihnin maddeyle kurduğu en dolaysız uzantısıdır; maddenin direncini hissetmeyen bir zihnin mekanın sahici varoluşunu kavrayamayacağına inanıyorum.

Teknolojiyi bir araç olarak kesinlikle reddetmiyoruz; nitekim TOBB ETÜ’de sekiz adet yapay zeka destekli mimari tasarım, araştırma ve sunum dersimiz bulunuyor. Ancak mimarlığın asıl kurucu gücünün teknolojik aygıtlarda değil, bedenin mekanla kurduğu o şiirsel ve tektonik temasta yattığını unutmamak gerekir. Dijitalleşme ne kadar artarsa artsın, insan mekanı ekrandan değil; gölgenin serinliğinden, taşın pürüzünden ve mekanın atmosferinden hissetmeye devam edecektir. Mimarın kavrayışındaki temel pusula da daima bu bedensel hakikat olmalıdır.

GH İklim krizi, kentsel dönüşüm baskıları ve dijitalleşme gibi büyük kırılmaların ortasında kalan mimarlığın bugün hangi “eşiklerde” durduğunu düşünüyorsunuz? Disiplin önümüzdeki yıllarda kendine nasıl bir pozisyon biçmeli? Günümüz hızı ve tüketim baskısı altında bir mimar için “yapma etiği” ne anlama geliyor? Varolma arzusu ile yeryüzünü incitmeden inşa etme etiği arasındaki o kırılgan dengeyi nasıl kurabiliriz?

MS Mimarlık bugün tam anlamıyla bir tükeniş ve yüzleşme eşiğinde duruyor. İklim krizinin yarattığı ekolojik yıkım, kontrolsüz kentsel dönüşümün hafızayı ve müşterek yaşamı silip süpürmesi ve dijitalleşmenin mekanı ağırlıksız bir imgeye dönüştürmesi; disiplini kendi tarihsel kibrinden vazgeçmeye zorluyor. Mimarlık artık yeryüzüne yeni ve parlak nesneler ekleme sanatı olmaktan çıkmak zorunda; çünkü yeryüzünün artık yeni beton kütleleri kaldıracak takati kalmadı (nitekim TÜİK verilerine göre son 30 yılda yaklaşık 3 milyar metrekare resmi yapı ruhsatı alındı).

Disiplin önümüzdeki yıllarda kendine kahraman, her şeyi sıfırdan kuran bir “yaratıcı” rolü değil; mevcut olanı anlayan, dinleyen, onaran ve dönüştüren bir “tamirci” pozisyonu biçmelidir. Günümüz hızı ve tüketim baskısı altında bir mimar için yapma etiği; gerektiğinde inşa etmemeyi seçebilme cesaretidir.

Varolma arzusu ile yeryüzünü incitmeden inşa etme etiği arasındaki o kırılgan denge ise ancak mimarın maddenin ve yerin sesine kulak vermesiyle, sahici ve tektonik bir tartışmaya dahil olmasıyla kurulabilir. İnşa etmek; doğaya hükmetmek ya da onu dönüştürürken tahrip etmek değil, yeryüzünün kadim dengesine saygıyla eklemlenen kırılgan bir misafirlik halidir. Mimarlığın sahici “varoluşu” da büyüklüğünde ya da biçimsel gösterisinde değil; ardında bıraktığı izin hafifliğinde, onarıcı gücünde ve kurduğu yaşamın adaletinde gizlidir.

GH Son olarak eklemek istedikleriniz?
MS Mimarlık yapmanın aynı zamanda düşünmek, sorgulamak ve bir arada durabilmek olduğunu unutmamak gerekiyor. Urfa’da açtığımız bu tartışmanın; mimarlığı salt bir inşa faaliyeti değil, yeryüzüne ve hafızaya karşı sorumluluk taşıyan etik ve poetik bir eylem olarak yeniden hatırlatmasını diliyorum. Herkesi bu ortak zeminde birlikte düşünmeye davet ediyorum. ​Bu buluşmanın hayata geçmesindeki büyük fedakarlık ve emekleri için başta Mimarlar Odası Urfa Şubesi Başkanı Pirkan Kılıç olmak üzere tüm yönetim kuruluna ve emeği geçen herkese ve bu fırsatı bana verdiğiniz için size ve tüm Milliyet Mimarlık ekibine  yürekten teşekkür ederim.