On yıl önce geçen ayın son günüydü. Eve gelip, akşama hazırlanırken, merakla açtığım televizyonda BBC yayınında Zaha Hadid portresi çıktı. Birkaç hafta önce jüri başkanı olduğum Riyad Yerel Yönetimler Bakanlığı Yarışması’nda birinci olmuştu. Ona müjdeyi verme görevi bana verilmişti. Ama Krallık’tan onay alındıktan sonra onu arayacaktım. Onay da, müjdem de gecikmişti. Zaha Hadid o gün sonsuzluğa göçmüştü.

Onu kişisel olarak değil ama diploma projesinden Yasemin Aysan’ın yönlendirmesiyle Londra Mimarlar Birliği (Architectural Association) Mimarlık Okulu Sergisi’nde izlemiştim. İlerleyen yıllarda yollarımız kesişmedi. Ortak hocamız, bir bakıma önderimiz Peter Cook; jürisinde yer aldığı Hong Kong Zirve yarışması için “Beğendiğimiz, kazanacak öneri yoktu. Biz de düşünceyi ödüllendirdik,” demişti. 1983’te bir bakıma ünlü olmanın kapılarını açan bu öneri, geniş çapta tanınan ilk projesi ve meslek yaşamı boyunca çalışmalarını yönlendirecek biçimsel deneylerin bir çıkış örneği oldu. İlk önemli yapısı, Rolf Fehlbaum’un koruyucu önderliğinde gerçekleştirdiği Vitra İtfaiye Yapısı olsa da, sürekli olarak yaratıcı ve sorgulayıcı kimliğiyle hep çağcıl mimarlığın gündeminde kaldı. Bu süreç içinde Britanya Kraliçesi’nden aldığı “Dame” onuru ve tek başına ilk kadın mimar olarak aldığı Pritzker Ödülü ile Aga Khan Mimarlık Ödülü en üst düzey onurlandırmalar olmalı.

1982-2006 yılları arasında yöneticiliğini yaptığım Aga Khan Mimarlık Ödülü kapsamında ve bağımsız iki mimarlık tutkunu olarak yollarımız birçok kez kesişti. Özellikle anılması gereken, benim düzenlediğim İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin açtığı çağrılı “Kartal İmar Planı Yarışması” olmalı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Başkanı Kadir Topbaş’ın yetkilendirmesiyle örgütleyip yürüttüğüm yarışmaya Massimiliano Fuksas, Zaha Hadid ve Kisho Kurokawa’yı çağırmayı kararlaştırmıştık. Tümü yabancı olan kentsel tasarımcıların seçimi ile ilgili birkaç düşünceyi paylaşmakta yarar var. Öncelikle bundan yirmi yıl önce, kentsel gelişim ortamlarında ciddi bir biçimde doğuya kayma vardı. Çin, Singapur ve Kazakistan’da önemli projeler gelişmekteydi. Çoğu bitirilme aşamasındaydı. Kısacası, olamayacak bir düşüncenin düş kurucusu değil, gerçekleşmiş projelerden yararlanmayı amaçlamıştık. Zaha Hadid’in Singapur, Kisho Kurakawa’nın onlarca projesi arasında Shenzhen ve Astana’da gerçekleştirdikleri biliniyordu. Massimiliano Fuksas’ın Milano projesinin de şiirselliği ortadaydı. İstanbul için bu üç ünlüye şans vermeyi kararlaştırdık. Bu seçimin isabetli olduğundan hala hiç kuşkum yok. Doğal olarak Japonya, Kazakistan, Singapur, Çin ve İtalya’daki öneriler iyi bir coğrafi etki, esin dağılımı ve zenginlik getirecekti.

Bu yarışma ve çağrılı mimarlar konusunda tartışmalar oldu. Nedense eleştiri hedefi sorumluluğunu alan ben değildim. Rahmetli Topbaş’tı. Değerlendirme Kurulu: Micheal Sorkin (ABD), Elias Torres Tur (İspanya), Sumet Jumsai (Tayland), Suha Özkan ve Hüseyin Kaptan’dan oluşuyordu.

Sonunda ölümünden 10, bugünden 20 yıl önce Zaha Hadid Kartal kentsel planlama önerisiyle iz bıraktı. Yarışmaya katılanlardan Fuksas planının gerçekleşmesi için ciddi bir arazi takası ya da istimlak gerekmekteydi. Kurakawa’nın Taş Ocağı Göleti’nden kıyıya erişen görkemli kent omurgası çok uzun zaman içince gerçekleşebilecek, sıkı ve zorunlu denetim isteyen bir öneriydi. Oysa Hadid ilk yüksek eğitimi olan matematiğin yalınlığını kullanarak önerisini var olan arsa mülkiyeti temelinde kurmuş ve yeni kentsel yaşam için mekansal çözümler getirmişti. Sakin avlular çevresinde bütünleşen yapı adaları ve bloklar ile genişlikleri işlevlerine göre değişen yollar planın özgün ve çok gerçekçi yönleriydi. Ne yazık ki özellikle televizyon medyasında projeyi incelememiş ve anlamamış kişiler kurumlar adına kötülediler. Önerinin biçim zenginliği ile oluşan mimarlık dilini hayali bulanlar, onun “Benim bu projenin mimarlığını yapmam olanaksız ve gereksiz. Meslektaşlarıma özgür bir biçimlendirme esini vermek istiyorum,” dileği umursanmadı. Sonunda Zaha Hadid Kartal Projesi tarihe geçti. Ama uygulamaya geçemedi.

Onu yitirişimizin onuncu yılında Milano Kenti Zaha Hadid’i uzun yıllar anmak için bir yaya yoluna onun adını verdi. CityLife yapı gurubu içinde yer alan ve Via Zaha Hadid olarak adlandırılan yol, Hadid tasarımı 44 katlı Generali Kulesi’nin yakınından geçiyor. Milano Belediyesi Kültür İşlerinden Sorumlu Meclis Üyesi Tommaso Sacchi, yolun açılışında “Bugün bir yola Zaha Hadid’in adının verilmesi, çalışmalarının değerini ve Milano’ya bıraktığı etkiyi gösteriyor. Ölümünden on yıl sonra, katkısı sadece tamamlanmış eserlerinde değil, aynı zamanda çağdaş mimari tasarımı etkileme biçiminde de açıkça görülüyor. Yaklaşımı kentsel alan ve insanlar arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlamaya yardımcı oldu,” dedi.

Zaha Hadid Vakfı Yöneticisi Aric Chen, Dezeen mimarlık ortamına, “Zaha’nın Milano ve İtalyan tasarımıyla uzun ve derin bir bağı vardı; bu bağ, babasının Gio Ponti tarafından tasarlanan Kalkınma Bakanlığı yapısında çalıştığı Bağdat’taki çocukluğundan kaynaklanıyordu,” dedi.

Zaha Hadid’in kıvrımlı gökdeleninin yanı sıra, geliştirme alanının merkezinde Daniel Libeskind tarafından tasarlanan PwC Kulesi ve Arata Isozaki tarafından tasarlanan Allianz Kulesi gibi gökdelenler de yer alıyor. Ortam çağcıl bir mimarlık kutlaması gibi.

Benim jürilerinde olduğum Kuran Vahası, Katar İslam Müzesi, Suudi Yeral Yönetim Bakanlığı yarışmalarına katıldı. Onunla Avrupa Birliği Mies van der Rohe Ödülleri’nde birlikte olduk. Ondan öğrendiklerim çok ve değerli.

Okan Üstünkök Zaha ile olan yakınlığımızı kendisiyle olan yakınlığımız gibi “anne ayrı, baba ayrı ama kardeş” olarak tanımlar. Öyledir. Özlüyoruz.