Genç Mimarların Yolu

A. Yağmur Topraklı, Doç. Dr.
Sena Işıklar Bengi, Arş. Gör.

Türkiye’de inşaat sektörü 1980 sonrası dönemde ekonominin geliştirilmesi için bir araç olarak ele alınmıştır (1). 1980’li yıllarda ilk büyüme atağını yaşayan inşaat sektörü 2000’li yılların başında ikinci bir büyüme atağı göstermiş; kriz yılı olan 2008’e kadar bu büyüme ivme ile devam etmiştir. Böylelikle inşaat sektörü paydaşları için istihdam oranları da artmıştır (2). Bu büyüme ile inşaat sektörü gayrisafi milli hasılaya katkı koyan başlıca sektörlerden biri olmuştur (3). 2008’deki ekonomik krize rağmen inşaat sektörü 2009 yılından itibaren tekrar toparlanarak gelişmeye devam eden bir iş kolu olmuştur (4). TÜİK verilerine göre 2008 yılı krizinin etkileriyle 2009 yılında gayrisafi milli hasılada inşaat sektörünün yeri %17,2 küçülmüş, fakat 2010 yılında %25,5 artarak gayrisafi milli hasılada inşaatın faaliyetlerinin yeri %6,1’e yükselmiştir. 2017 yılına kadar inşaat sektörünün gayrisafi milli hasıladaki payı (%8,5) yükselmiş ancak 2019 yılında kriz sonrası düşüş yaşadığı 2009’dan da düşük bir oranda, %5,4 olarak saptanmıştır (5). 2020 yılının ikinci çeyreğinde ise inşaat sektörünün %2,7 küçüldüğü bilinmektedir (6).

Zaman içinde kontrolsüz büyüyen inşaat sektörünün ekonomik, çevresel ve toplumsal sorunlar doğurduğu söylenmektedir (7). Ekonomik, çevresel ve toplumsal sorunlar birbirinin tetikleyicisi olarak da çalışmış olabilir. Öyle ki, kapitalist üretim biçimlerinin mekanı tüketilen bir nesneye dönüştürmekle kalmayıp yeni bir emek-sermaye ilişkisi de doğurduğu belirtilmektedir (8). Bu yeni emek sermaye ilişkisinde, toplumda itibarlı bir meslek olarak görülen mimarlık ve “yaratıcı deha” olarak görülen mimarın toplumdaki algısı değişmiş; mimar figürü mimari ürünlerin hızla üretildiği ve tüketildiği, yeni mezun mimar sayısındaki büyük artış gösterdiği günümüzde değersizleşmiştir (9). Bu noktada değişen ekonomik düzenin toplumsal bir değişime neden olduğu okunabilmektedir. Ayrıca son yıllarda Türkiye’de çok fazla mimarlık bölümü açılmış, fazlasıyla mimar mezun edilmiştir. Belirtilen durumların bir sonucunda ise TÜİK verilerine göre işsiz mimar, mühendis ve şehir plancısı sayısı 2014’te sayıları 58 bin iken 2018’de 91 bine çıkmış (10) olduğu düşünülmektedir. İşsiz mimarlar sosyal medyada, gazete haberlerinde ve diğer dijital platformlarda seslerini daha fazla duyurmaya başlamış, mesleğin olumsuz yönlerinden ve yaşadıkları zorlu süreçten çokça söz etmişlerdir (11). İnşaat sektöründeki duraklama ve işsiz mimarlardan gelen seslerden olsa gerek mimarlık bölümü tercihlerinin de düştüğü izlenmektedir. 2019-2020 öğrenim yılında mimarlık kontenjanlarının dörtte birinin boş kaldığı bilinmektedir (12). Bu durumun mimar olma yoluna girmiş öğrenciler üzerinde geleceğe dair umutsuzluk geliştirebileceği düşünülmektedir.

Bu çalışma genç mimarların yaşadığı zorlukları, bu zorluklara karşı geliştirildiği direnişi ve mimarlık ortamındaki değişen dinamiklerin mimar adaylarına etkisi ve öğrencilerin mesleki beklentilerine dair bir pencere sunmaktadır. Çalışma ile genç mimarları ve mimar adaylarını anlamaya çalışacak tartışmalara katkı sunmak; mimarlık sektöründeki sıkıntıların gündemde kalmasını sağlamak amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda metinde yazarlar tarafından geleceğin genç mimarları son sınıf mimarlık öğrencileri ile 2018 yılında yapılmış olan çalışma ile 2021 yılında yapılan çalışma aracılığıyla, 3 yıl ara ile mimarlık öğrencilerinin beklentilerinin değişimi sunulmaktadır.

Mezun Mimarların Sorunları ve Sorunlarla Başa Çıkma Yolları
Mimarlığın bir mamul yaratma eylemine dönüştüğü dönemde, haliyle mimarın da dönüşümü söz konusu olmuştur. Mimarlık popüler kültürde ve toplumsal bilişte ideal hayatı kurgulayan ve yaşayan, toplum tarafından sayılan bir meslek olarak görülürken, zamanla meta üreticisine dönüşmüştür. Mimarlığın özündeki estetik, felsefe, sosyoloji, kültür gibi alanların önemi kaybolmuş; mimar içerik üretene dönüşmüştür. Mimar sayısının kontrolsüz artması ve mimarlık bürolarının gelirlerinin düzensiz ve sürdürülemez olması da yeni mezun mimarlar için iş bulma zorluğu ve sürdürülemez bir iş ortamı yaratmıştır. Bu dönüşüm medya araçlarına da yansımaktadır. 2000-2010 yılları arası inşaat sektörünün yükselişiyle mimarlığın popüler bir meslek olması, dijital içerik üreticilerinin çokça kaynak olarak kullandığı “Mimar olmak için harika nedenler” (13), “Yurtdışında Mimarlık Eğitimi Almak İçin 7 Neden” (14), “10 Mimara Sorduk: Mimarlık Nedir?” (15) gibi başlıklar türemesi ile sonuçlanmıştır. Ancak bu başlıklar 2020 yılında eleştirilen söylemler olarak medyada yerini edinmiştir (16). Mimarlığa özendirici içerikler “Mimar tostçu oldu”, “Garsonluk yapan mimar var” şeklindeki başlıklara dönüşmüştür (17).

Mimarların çalışma hayatında karşılaştığı zorluklar ise gitgide daha fazla konuşulmaya başlamıştır. Bu zorluklar düzenli olarak yapılan fazla mesailer, fazla mesailerden ödeme alınamaması, sigortasız çalıştırılma, düşük çalışma ücretleri, cinsiyet ayrımcılığı (18), bel ve boyun ağrıları, karpal tünel sendromu, migren, stres bozukluğu gibi çok çalışmaya bağlı sağlık sorunları (19) ve iş güvencesinin olmaması (20) şeklinde özetlenmektedir. Çalışan mimarların sorunları bu şekillerde sıralansa da bu sorunlara sahip olmak çoğu işsiz mimar için bir hayal niteliğindedir. Mimarlıkta genç işsiz günden güne artmaktadır. Genç işsizliğin aktörleri YouTube başta olmak üzere birçok sosyal platformda iş arama deneyimlerini ve geleceğe dair kaygılarını meslektaşlarıyla, mimarlık öğrencileriyle hatta tüm toplumla paylaşmaktadır (21).

Mimarlıkta işsizlik iyice açığa vurduğunda ise paneller, toplantılar hatta lisans eğitiminde profesyonel hayata hazırlık derslerinin yeniden ele alınması kaçınılmaz olmuştur. Bu kapsamdaki çalışmalardan biri olan “Genç mimar nasıl iş bulur?” adlı panelde “Portfolyonun ve ön yazının önemi nedir?”, “Yabancı dil bilgisi ne derece önemlidir?”, “BIM temelli tasarım, ofislerde ne derece geçerlidir?”, “Revit bilgisi mimarların genç adaylarda aradığı özelliklerden biri midir?”, “Genç mimarlar çalışacakları ofislerden ne tür beklentiler içerisine girmeli?”, “Mimarlık ofislerinde kuşak çatışması söz konusu oluyor mu?” ve “Y kuşağının arayışları ve çalışma tarzları mimarlık ofislerinin çalışma disiplinine ne kadar uyum sağlayabiliyor?” sorularına da yanıtlar aranmıştır (22). Ancak panelde vurgulanan “Genç mimarlar nasıl iş bulabilir?” sorusunun ücretsiz stajyerliğin önerilmesi, fazla mesailerin “Mimarlığın yaratıcı doğası böyledir” cevaplarıyla çözümlenmesi çokça eleştirilen bir konu olmuştur (23).

Yeni nesil mimarların ise, tıpkı David Harvey’in bahsettiği “asi mimarlar” (24) olarak bu duruma başkaldırdığı görülmektedir. Bu bağlamda genç mimarlar benzer deneyimler içindeki meslektaşlar arasındaki iletişimi kuvvetlendirmek, hakları hakkında bilinçlendirmek ve mesleki dayanışma ortamını oluşturmak amaçlarıyla Mimarlar Odası çalışmaları kapsamında komisyonlar kurulmuş; forumlar açılmıştır. Genç mimarlar İşsiz Mimarların El Kitabı, Ücretli Çalışan Mimarlar İçin Hayatta Kalma Kılavuzu, Ücretli ve İşsiz Mimarlar İçin Hukuk Çalıştayı, Mimarlıkta Krizin Bilgisini Üretmek Forumu gibi etkinlik ve oluşumlarda yer almaya başlamıştır (25). Ancak bu oluşumların her zaman hoş görülmediği de bilinmektedir. Erken örneklerden biri olan 2011 yılında açılan mimarazzi.com adlı, mimarların iş yerinde patronlarıyla yaşadıkları ilişkileri anonim olarak paylaşmasını sağlayan platform, tepkiler nedeniyle 2014 yılında kapatılmış (26); ancak 2018 yılında içeriğini güncelleyerek yeniden kullanıma açılmıştır (27).       

Mimarlık Öğrencilerinin Mesleklerinden Beklentileri
Değişen dünyada dönüşen mimarlık bir şekilde varlığını devam ettirmekte, peki inşaat faaliyetlerinin azaldığı bir dönemde sektöre yeni katılacak öğrencilerin mesleklerinden beklentileri neler? Bu sorunun bir cevabı daha önce yazarlar tarafından 2018 yılına ait verilerle düzenlenen, mimarlık son sınıf öğrencilerinden oluşan bir çalışmada sorulmuştu (29). 2021 Ocak ayında ise benzer bir çalışma daha araştırmacılar tarafından sürdürülmüştür. Bu bölümde bu iki çalışma ve karşılaştırması sunulmaktadır.

Anket bulgularından bahsetmeden önce çalışmanın yapıldığı Gazi Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nün tercih edilmesi ve öğrenci profillerindeki dönüşümden kısaca bahsetmek gerekli görülmüştür. Türkiye’de 2021 yılı itibariyle 113 vakıf, yabancı ve devlet üniversitesinde mimarlık bölümü faaliyet göstermektedir (30). Aynı zamanda mimarlık bölümü kontenjanları da gitgide artış göstermektedir. Kontenjanların artış durumu 11 üniversite üzerinden daha önce incelenmiştir. Yapılan çalışmaya göre 2017 yılı için mimarlık bölümlerinin toplam kontenjanı 6956’dir. Ancak 2017 yılında 944 kontenjanın boş kaldığı saptanmıştır (31). Üniversite tercihlerine göre 2019 yılında ise 11 devlet üniversitesinde mimarlık kontenjanı dolmamıştır. Vakıf ve KKTC üniversiteleri de buraya katıldığında sayı 57 mimarlık programını (Ücretsiz, ücretli, %100, %50 ve %25 burslu programlar dahil) bulmaktadır. Üstelik bu programların arasında 29 tanesi 2018, 2019 ve 2020 yıllarının üçünde de kontenjanını tamamlayamamıştır. Bu durum mimarlığa olan rağbetin azaldığının bir göstergesidir. Gazi Üniversitesi son üç yılda da kontenjanı dolan üniversitelerden olmuştur (32). 2018 yılında YKS sınavı sonuç sıralamasında göre, Gazi Üniversitesi Mimarlık Bölümü’ne en düşük başarıda yerleşen 105.391. sıradadır.  2018 yılında, 171.285. sıradadır. 2020 yılında ise Gazi Üniversitesi Mimarlık Bölümü’ne en düşük başarıda yerleşen 165.457. sıradadır (33).  Oysa birkaç yıl önce, 2015 yılında Türkiye’nin en yüksek puanlı mimarlık bölümlerinden bir olarak görülen Gazi Üniversitesi Mimarlık Bölümü’ne en son giren öğrencinin başarı sırası 24.100’dür (34). Bu durum zaman içinde mimarlık eğitimi almaya başlayan öğrencilerin başarı profillerindeki düşüşün ve mimarlığın tercih edilmesinin azalmasının göstergesi sayılabilir.

Gazi Üniversitesi son sınıf öğrencileriyle 2018 yılında yapılan, 51 katılımcılı çalışmaya göre öğrencilerin çoğunluğu mimarlığı yeteneklerine uygun olduğu ve hayal ettiği meslek olması sebebiyle (toplamda %57,41) seçmiş ve gene çoğunluk (%52,9) mimari ofislerde çalışmayı arzuladığını belirtmişti. 2018 yılında öğrencilere iş bulmalarının kolay olup olmayacağı sorulduğunda  %62,7’lik büyük bir kesim kolaylıkla iş bulabileceklerini ve %60,80 çoğunlukla 2.000-3.000 TL arası maaş bekledikleri (2018 yılı için asgari ücret 1.603 TL’dir) saptanmıştır (35) (Şekil 2-5).

2021 Ocak ayında yazarlar tarafından geçmiş çalışmaya benzer bir araştırma yapılmıştır. Bu araştırmada 2020-2021 eğitim öğretim yılında Gazi Üniversitesi Mimarlık Bölümü 7. Dönem (4. Sınıf) lisans derslerinden “ARCH4031 Construction Management and Economics” dersini alan öğrencilerin katıldığı 66 katılımcılı bir anket, Google Forms aracılığıyla çevrimiçi olarak yapılmıştır. 2021 yılında yapılan çalışma ile mimarlığın sosyolojik boyutu da genişletilmeye çalışılmış ve bu seneden itibaren mimarlık öğrencilerinin anne ve baba meslekleri ve ailelerinde mimar ya da inşaat işiyle ilgili insan olup olmadığı çalışmaya eklenmiştir (36) (Şekil 6,7). İnşaat sektöründe çalışan aile üyelerinin öğrencilerinin meslek seçiminde etkisi olabileceği düşünülerek, ankette öncelikle öğrencilerinin ailelerinin sosyokültürel durumunun anlaşılması için aile üyelerinin mesleği sorulmuştur. Ancak çoğunluk ailelerinde mimar (%95,5), inşaat mühendisi (%78,8), müteahhit (77,3), yapı ustası (60,6) olmadığını belirtmiştir. Annelerinin çoğunlukla mesleğinin ev hanımı (%66,7), öğretmen (%13,6), memur (%9,1); babalarının ise çoğunlukla memur (%27,3), serbest meslek (%21,2), öğretmen (%13,6) olduğu saptanmıştır (Şekil 6,7). Öğrencilerin ailelerinde inşaat sektöründe çalışanların yüzdesi çok küçük bir orana tekabül etmektedir. %3 oranda yapı ustası, %3 oranda müteahhit, %1,5 oranında ise inşaat mühendisi olmak üzere toplamda öğrencilerin %7,5’i babalarının inşaat sektöründe olduğunu belirtmişlerdir. Burada dikkat çeken bir nokta hiçbir öğrencinin ailesinde “mimar” olmamasıdır. Buradan öğrencilerin çoğunluğunun mimarlık mesleğini çok tanımadan seçtiği düşünülebilir. Mimarlığın popüler, daha çok para kazandıran ve “klas” bir iş olarak görülüp, bu sebeple öğrencilerinin meslek seçiminde belirleyici olabileceği düşünülmüştür. Bu savı destekler şekilde öğrencilere mesleği seçmelerindeki en büyük etken sorulduğunda, mesleğin popüler bir meslek olması %13,6, maddi kazancın çok olması %15,2, mimar olmanın kulağa hoş gelmesi %19,7 oranında yanıt olarak alınmıştır (Şekil 2-5).

Ankete göre (Şekil 2-5) öğrenciler mimari ofislerde (%60,6) çalışmayı arzuladıklarını söylemişlerdir. Mimarlığın masa başı, “sıhhi” bir ortamda icra edilen mimarlığın hala öğrenciler tarafından rağbet gördüğü anlaşılmaktadır. Mimarlık dışında çalışmak isteyenlerin oranı ise azımsanmayacak kadar (%12,1) fazladır. Ancak günümüzde mimari ofislerde iş bulmakta ve genç mimarların şikâyetlerinden anlaşıldığı üzere, ofis ortamında bazı sıkıntılar yaşandığı bilinmektedir. Öğrenciler de bu duruma dair duyumlara sahip olacak ki hiç biri kolayca iş bulamayacağını (%100) düşünmektedir. Gelecekteki emeklerinin karşılığı olarak ise ilk işlerinde alacakları maaşı çoğunluk (51,5) 3.000-4.000 TL arası olarak görmektedir (2021 yılı için asgari ücret net 2.825,90 TL’dir).

Şekil 2. Mimarlık mesleğini seçme nedenine ilişkin sorunun sonuçları.

Şekil 2. Mimarlık mesleğini seçme nedenine ilişkin sorunun sonuçları.

Şekil 3. Çalışmak istenilen alt meslek alanına ilişkin sorunun sonuçları.

Şekil 3. Çalışmak istenilen alt meslek alanına ilişkin sorunun sonuçları.

Şekil 4. İş bulmanın kolay olup olmayacağına ilişkin sorunun sonuçları.

Şekil 4. İş bulmanın kolay olup olmayacağına ilişkin sorunun sonuçları.


Şekil 5. İlk maaş için beklenen aralık.

Şekil 5. İlk maaş için beklenen aralık.

Şekil 6. Anne-baba mesleği.

Şekil 6. Anne-baba mesleği.

Şekil 7. Ailede inşaat sektöründeki kişiler.

Şekil 7. Ailede inşaat sektöründeki kişiler.


Figure 7. People in the construction industry within the family.

Değerlendirmeler ve Sonuç
İnşaat sektörünün faaliyetlerinin zaman içinde azalmasının sonuçları mimar emeğinin değersizleşmesi, düşük maaşlar, kötü çalışma koşulları, işsizliğin artması, mimar ile daha düşük eğitimlerden gelen inşaat sektörüne ait diğer meslek grupları arasında ayrımın kalmaması, medyada mimarlık hakkında olumsuz düşünceler sunulması gibi sonuçlar doğurmaktadır. Bu konular toplumsal ve idari girişimlerle ele alınmalı; inşaat faaliyetlerinin nasıl planlanabileceği, gençlerin geleceklerinden beklentilerinin ne şekilde giderilebileceği sorgulanmalıdır. Ancak bu sonuçlardan biri olan mimar adaylarının gelecekten beklentilerinin azalması, gençlerin umutsuz yargılara kapılması ve üniversite öğrencisi adaylarının mimarlık bölümünü eskisi kadar cazip görmemesi akademik camianın da çözüm araması gereken bir konudur. 

Bu çalışmada 2018 ve 2021 yılında mimar adaylarının gelecekten beklentilerine dair geliştirilmiş olan iki çalışmanın verileri karşılaştırılarak sunulmuştur. Yapılan çalışmada iki yıl içerisinde öğrencilerin gelecekten beklentilerinde büyük bir düşüş yaşadıkları izlenmektedir. Bu düşüş iki madde üzerinedir: iş bulabilmeye dair umut ve emeğin karşılığı olan maaş. Buna göre;

  • 2018 yılında mimarlık son sınıf öğrencileri %62,7 oranında kolayca iş bulabileceğini düşünürken 2021 yılında hiçbir öğrenci kolayca iş bulacağını düşünmemektedir.
  • 2018 yılında mimarlık son sınıf öğrencileri ilk işlerinden $535-$802 arası beklerken,  2021 yılında $404-$538 arası beklemektedir) (37). 

Anket çalışması ile saptanan bu değişim mimarlık ortamındaki işsizliğin ve camiadaki karamsar ortamın öğrencilere yansıması olarak değerlendirilmektedir. Mimar adaylarının maaş beklentilerindeki düşüş ve iş bulma konusunda umutlarının olmaması, mesleğin geleceği düşünüldüğünde üzücü bir tablo çizmektedir. Bu bağlamda mimar adaylarını umutsuzluğa sürüklemeden, doğru bir biçimde yönlendirmek önemli görülmektedir. Yönlendirmelerde mevcut sıkıntılara kılıf bulmadan, öğrencileri teselli etmeden eğitimde ve meslek alanında yanlışların neler olabileceği ve nasıl iyileştirmelerin gerçekleşebileceğine ilişkin akılcı fikirler idari otoritelerin yanı sıra eğitimciler tarafından da sunulmalıdır. Gençlerin eğitimlerinden ve geleceklerinden sorumlu herkesin “Gençlerin geleceğe dair güveni nasıl sağlanabilir?” sorusunu çokça düşünmesi gereklidir. 

Gelecekte araştırmanın belirli aralıklarla tekrarlanması, özel ve vakıf üniversitelerindeki öğrencileri de kapsayacak şekilde geliştirilmesi hedeflenmektedir. Böylelikle ilerleyen dönemlerde zaman içindeki değişimi ve farklı öğrenci profillerindeki çeşitlenmeyi açığa çıkartacak kaynakların üretilmesi planlanmaktadır.

Kaynaklar
1.  Balaban. O. (2016). İnşaat sektörü neyin lokomotifi?, İnşaat Ya Resulullah (içinde), İletişim Yayınları: 17-33.
2. Balaban. O. (2016). İnşaat sektörü neyin lokomotifi?, İnşaat Ya Resulullah (içinde), İletişim Yayınları: 17-33.

  1. Penpecioğlu, M. Yapılı çevre üretimi, devlet ve büyük ölçekli kentsel projeler-Kapitalist kentleşme dinamiklerinin Türkiye’deki son 10 yılı, İnşaat Ya Resulullah (içinde), İletişim Yayınları: 163-181.
  2. Balaban. O. (2016). İnşaat sektörü neyin lokomotifi?, İnşaat Ya Resulullah (içinde), İletişim Yayınları: 17-33.
  3. TÜİK, Gayrisafi yurtiçi hasıla, iktisadi faaliyet kollarına (A21) göre cari fiyatlarla (değer, pay, değişim oranı), 1998-2019. 
  4. https://www.santiye.com.tr/insaat-sektoru-ikinci-ceyrekte-yuzde-2-7-daraldi-703.html#:~:text=2018%20y%C4%B1l%C4%B1nda%20ekonomi%20y%C3%BCzde%203,sekt%C3%B6r%C3%BC%20y%C3%BCzde%208%2C6%20daralm%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1.&text=2020%20y%C4%B1l%C4%B1n%C4%B1n%20ikinci%20%C3%A7eyrek%20d%C3%B6neminde,y%C3%BCzde%202%2C7%20olarak%20ger%C3%A7ekle%C5%9Fti.
  5. Balaban. O. (2016). İnşaat sektörü neyin lokomotifi?, İnşaat Ya Resulullah (içinde), İletişim Yayınları: 17-33.
  6. Evrensel, Ö. (2015). Metalaşma: meta biçiminin gelişimi. Eğitim Bilim Toplum Dergisi, 15(58): 60-115.
  7. Onur, B. (2018). ” Mimar”ın Tarihsel Dönüşümünün Anlatısı. Journal Of International Social Research, 11(60).
  8. http://www.dimod.org.tr/mimarlarodasi/haber_detay.asp?id=505
  9. Bkz. https://www.emlak365.com/emlak-haberleri/fransiz-haber-ajansi-yazdi-turk-insaat-sektoru-cokuyor-17234, https://www.mimarizm.com/haberler/gundem/calisan-mimarin-10-yillik-meydan-okumasi_129799, https://www.mimarimedya.com/yeni-duzenlemeyle-mimarlarin-yuzde-kirki-issiz-kalabilir/
  10. http://www.dimod.org.tr/mimarlarodasi/haber_detay.asp?id=505
  11. https://mimarlik.org/mimar-olmak-icin-nedenler
  12. https://www.hotcourses-turkey.com/study-abroad-info/subject-guides/mimarlik-egitimi-almak-icin-7-neden/
  13. https://vogue.com.tr/metropol/10-mimara-sorduk-mimarlik-nedir
  14. Bkz. https://www.arkitera.com/gorus/mimarlik-meslegini-tercih-etmemek-icin-20-gecerli-sebep/
  15. https://www.gunboyugazetesi.com.tr/is-bulamayan-mimar-tostcu-oldu-47309h.htm, https://www.aynahaber.net/mobil/haberler/gundem/mimarlar-odasi-baskani-garsonluk-yapan-mimar-var/26599/
  16. https://uimfblog.wordpress.com/2019/05/22/mimarlar-sorunlarini-birlikte-cozuyor/
  17. https://uimfblog.wordpress.com/2019/04/25/ucretli-issiz-mimarlar-forumu-ilk-senesini-geride-birakti/
  18. TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi Kamuda ve Özel Sektörde Ücretli Çalışan – İşsiz Mimarlar Komisyonu- Kamuda ve Özel Sektörde Ücretli Çalışan – İşsiz Mimarların el kitabı-2011
  19. https://www.youtube.com/results?search_query=gen%C3%A7+i%C5%9Fsiz+mimarlar
  20. https://yapidergisi.com/genc-mimar-nasil-is-bulur/
  21. https://uimfblog.wordpress.com/2019/05/15/bize-yalan-soylediler/
  22. Harvey, D. (2015).  Umut Mekânları (Çev. Zeynep Gambetti). İstanbul Metis. (Üçüncü basım), 311.
  23. http://www.mimarist.org/forum-ucretli-calisan-mimarlar-icin-hayatta-kalma-kilavuzu/

https://www.arkitera.com/haber/ucretli-issiz-mimarlar-forumu-ilk-senesini-geride-birakti/

https://uimfblog.wordpress.com/

mimarlarodasiankara.org/index.php?Did=10972

http://www.yapi.com.tr/etkinlikler/ucretli-ve-issiz-mimarlar-icin-hukuk-calistayi_162713.html

https://www.arkitera.com/etkinlik/mimarlikta-krizin-bilgisini-uretmek-forumu/

  1. Aykaç, G., & Sert, E. (2018). Türkiye’de Mimarlığın Emek Süreçlerini Yeniden Tartışmak. Moment Dergi, 5(2), 219-237.
  2. https://www.arkitera.com/gorus/turk-mimarlik-camiasinin-wikileaksi-mimarazzi-com-yeniden-yayinda/
  3. https://m.bianet.org/biamag/emek/197969-ne-oldu-da-yorgun-ucretli-issiz-mimarlar-bir-araya-geldi
  4. Topraklı, A. Y., & Işıklar Bengi, S. (2020). Mimarlık Öğrencilerinin Geleceği. Yapı Dergisi, 456: 60-65.
  5. https://yokatlas.yok.gov.tr/lisans-bolum.php?b=10155
  6. https://www.arkitera.com/haber/kontenjanlar-sonsuza-giderken/
  7. https://yokatlas.yok.gov.tr/tercih-sihirbazi-t4-tablo.php?p=say
  8. https://yokatlas.yok.gov.tr/lisans.php?y=104110687#
  9. https://www.arkitera.com/haber/turkiyenin-en-yuksek-puanli-mimarlik-okullari/
  10. Topraklı, A. Y., & Işıklar Bengi, S. (2020). Mimarlık Öğrencilerinin Geleceği. Yapı Dergisi, 456: 60-65.
  11. Bkz. Gutman ,R. (1997). Architectural Practice: A Critical View, Princeton Architectural Press.
  12. Türkiye enflasyonu yüksek bir ülke olduğu için çalışmanın değerlendirme kısmında maaş beklentileri Dolar bazında karşılaştırılmıştır (1 Ocak 2018’de dolar kuru 3.74 TL, 1 Ocak 2021’de dolar kuru 7,43 TL’dir).