“Sürecin mutlak kaybedeni hiç kuşkusuz şehirler ve şehir yaşamı oldu. Mimarlarsa hayalini kurdukları dev müdahalelerin gerçekteki sonuçlarıyla karşılaşmak durumunda kaldılar.”

Şerif Süveydan, Yüksek Mimar

Milenyumun Büyük Umutları Solarken
2000’lere girerken birbirinden bağımsız iki gelişme inşaat sektörünün ve dolayısıyla mimarların ufkuna girmişti: Bir, üretimin çekici motorunun devletten özel sektöre kayması; iki, dijital imajların ortaya çıkışı. 21. yüzyılın ilk çeyreği biterken, özellikle son on yılda, bu iki gelişmenin sınırlarına varılmış ve artık muhasebe için gereken koşullar oluşmuş görünüyor.

İlki neredeyse bütün ayrıntılarıyla anlatılmış iyi bilinen bir hikayedir. Son on yılda artık apaçık hale gelen durum bu hikayede özel sektörün aslında pek o kadar da “özel”, devletin de pek de “devlet” gibi davranmadığını keşfetmek oldu. Devletin olağanüstü güçlerle donatılmış, gerektiğinde oyunun kurallarını değiştirebilen bir gayrimenkul firması gibi davrandığı, özel firmalarınsa devlet kurumlarıyla tandem oynayan ve yarı-devlet gücüne sahip korporasyonlara dönüştükleri tuhaf bir durum ortaya çıkmış görünüyor. Küresel ölçekte 2008 emlak krizi veya Türkiye’de Gezi protestolarıyla belirginleşen tıkanma sinyallerinin bu devasa yapıyı durduramadığını, ufak bir tökezlemeden sonra artık “mış gibi yapmak”tan da vazgeçilerek gaz pedalının köklendiğini söylemek mümkün. 2010’lara kadar kamu-özel iş birliğiyle (KÖİ) gerçekleştirilen gayrimenkul projelerinde en azından söylem düzeyinde kamu yararı veya halkın rızasını almaktan bahsedilirken son on yılda artık çıplak gerçekle yüzleşmiş haldeyiz. Benzer formüller merkez ülkelerden çeperlere doğru giderek daha hoyratlaşan yöntemlerle takip ediliyor.

Bunun mimarlık dünyasındaki ilk sonucu müdahale ölçeğinin daha önce hayal bile edilemeyecek kadar büyümüş olmasıdır. Le Corbusier veya Hilberseimer’in 1920’lerdeki şehir ütopyaları 90’larda ben öğrenciyken biraz hayret biraz da dehşetle anlatılırdı. Bugünse Arabistan çöllerindeki denemeler veya Türkiye’deki devlet öncülüğünde girişilen deprem sonrası inşaat seferberliği veya kentsel dönüşüm gerekçesiyle mahalle ölçeğindeki yıkım ve yeniden yapım işleri pek de yadırganmıyor. İlkini gerekçelendirmek için “smart-city” ve sürdürülebilirlik gibi yeni moda söylemsel aparatlar veya olağanüstü bir viral reklam başarısıyla hayatımıza giren yapay zeka zımbırtıları işe koşulurken ikincisini de olağanüstü hal koşullarının gerektirdiği kayıtsız şartsız bir teslimiyet haliyle meşrulaştırıyoruz. Sorun belki de kullanılan teknikler veya proje ekibi, uzman kadro değil, müdahalenin ölçeğidir. Ancak radikal ve mutlak çözüm beklentisi itirazları da cılızlaştırıyor. Orwell’ın dünyasındaki korkutucu otoriter aklın tartışılmaz talimatları yerine bu devasa kentimsi girişimlerde kararların gayrimenkul sektörünün kaprislerine göre yönlendirildiğini söylemek çok mu abartılı geliyor kulağa? Yanlış anlaşılmasın, Hilberseimer’ın önerisine dönmeyi teklif ediyor değilim ama onu eleştirirken tam da işaret ettiğimiz toplumun ve dolayısıyla şehirlerin kompleks yapısı değil miydi? Gençlimizde bize anlatılan hikayede kurtulunması gereken otoriter devleti, bürokrasiyi ve onunla birlikte lanetlenen her şeyi hikayenin sonunda bambaşka bir maskeyle yeniden keşfetmiş olmadık mı? Üstelik bu dünyanın bir ütopyası, varmayı arzuladığı bir cennet de yok.

Yapıların kullanım değerinin ötesinde bir gayrimenkul enstrümanı haline gelmesi, milyon dolarlık boş evler gibi yakın zamana kadar inanılması güç bir durumu da ortaya çıkardı. New York’ta, Londra’da, Dubai’de ve tabii ki İstanbul’da gördüğümüz bu “boş ev” vakası ilginç bir Kore filmi değil, bizzat yaşadığımız bir tuhaflık olarak düşünülmeli. Finans piyasalarının giderek şişmesi sonucunda NFT, Metaverse, Coin piyasaları gibi -her biri üç vakte kadar hayatımızı kökünden değiştireceği söylenen ama yılın sonunda hepsi de unutulan- yeni nesil kumarhanelerde bile tüketilemeyen paranın bir kısmının şehir merkezlerindeki pahalı gayrimenkul ürünlerine “park etmesi” aslında beklenmesi gereken bir gelişmeydi. Ancak yine de mesela Vinoly’nin dev bir tetris nesnesine benzeyen, usta işi kulesindeki yüz milyon dolarlık dairelerin boş olmasını nasıl değerlendirmeli? Bunun artık mimari bir ürün olduğu söylenebilir mi? Bu sürecin mutlak kaybedeni hiç kuşkusuz şehirler ve şehir yaşamı oldu. Mimarlarsa hayalini kurdukları dev müdahalelerin gerçekteki sonuçlarıyla karşılaşmak durumunda kaldılar. Fakat bu hesaplaşma hakkıyla yapılabildi mi? İstanbul’da Zekeriyaköy’ün, Çekmeköy’ün, Kağıthane Vadisi’nin veya Ispartakule’nin kentsel çevre üretme konusundaki başarısızlığı, gören gözler için mutlaka bir şey ifade ediyor olmalı. Gayrimenkul girişimlerinin başarısının kentsel/kamusal fayda doğurmadığını, hatta bu ikisinin çoğu yeni örnekte ters orantılı olduğunu gösteren sonuçlar bunlar. Yakın zamana kadar ufacık parsel ölçeğine hapsedilmekten yakınan mimarın daha geniş bir müdahale ölçeği bulduğunda sorunların hiç de öyle kolayca çözülmediğini artık görmüş olmalıyız.

İlgisiz görünebilir ama bence epey alakalı: Bolu’nun dünyaca üne kavuşan “Şato Evler”inin bu dönemin simge yapıları olarak korunması düşünülmeli belki de. Gayrimenkul dünyasının irrasyonel rasyonelliğinin benzersiz bir anıtı olur belki. Dijital imajların ortaya çıkışına gelecek olursak, orada da ilk umutlarla sonuçlar arasındaki açı farkı üzerine düşünmek gerekiyor. Pratikte mimarın işinin önemli bir kısmını oluşturan teknik imajların üretimi geçtiğimiz yüzyılın sonlarında gündeme gelen gelişmeler sayesinde radikal bir şekilde dönüşmüştü. Tarih boyunca imajların akışı son derece yavaş ve sınırlı olmuştu. Geçmişte de desen paletleri veya şablonlar, dergiler veya kataloglar yoluyla yayılıyordu ama dijital imajlar bu akışı çok daha hızlandırdı. Önce web siteleriyle başlayan, ardından Pinterest veya Instagram evreniyle devam eden veya son aşamada yapay zeka uygulamalarına açılan sonsuz dijital imajlar dünyası zihnin başa çıkabileceği seviyeyi çoktan aşmış görünüyor. Ve böyle durumlarda hep olduğu gibi üretim zihnin emeğini aştığında imajlar hızla bir klişeler repertuarına dönüşür. Klişeler de yüzer gezer kanaatlerin ve beğenilerin buluşma noktasıdır. Gayrimenkul dünyasının yükselişi ve binaların yatırım aracı, kullanıcıların da gayrimenkul piyasasının küçüklü büyüklü oyuncuları haline gelmesiyle, çılgın bir hızla akan dijital imajların körüklediği beğeniler ve kanaatler (klişeler) dünyası ne kadar da kolay buluşuyor değil mi?

Bütün bu hengamenin içinde bir adım geri çekilip sakince düşünürsek, imajları okumanın ve anlamaya çalışmanın son derece çetrefilli bir iş olduğunu teslim ederiz. Peki imajların hızla çoğaltılabilmesi ve son yıllarda kolaylıkla manipüle edilebilmesi mimarın işini ne ölçüde kolaylaştırdı?
Mimarın iş tanımı üzerinde genel bir uzlaşı sağlamak zor olsa da, onun temelde teknik imajlar üreten ve bu imajlara bakarak teşhis koyan biri olduğunu teslim etmek gerekir. Daha özlü bir şekilde söylersek; mimar kompleks bir üretim sürecinde teknik imajlara dayanarak karar veren veya karar verilmesini sağlayan kişidir. Kararı mümkün kılacak o “kritik” önemdeki tekil imaj(lar)ı üretmek belki de mimarın en önemli işidir. Varsayıldığı gibi daha çok dijital imaj değildir asıl eksikliği çekilen, o kritik önemdeki imajı teşhis etmektir. Bugünün Pinterest dünyasında, yüzer gezer kanaatlerin ve beğenilerin boğucu akışı içinde eksikliği çekilen de budur belki.

Türkiye kendi koşulları ve imkanları doğrultusunda dünyadaki trendlere kapılmış durumda. Dünya üzerindeki toplumlar tarihte hiç olmadığı kadar eş titreşimlerle hareket ediyorlar. Görünen o ki yakın gelecek de küresel akışlar tarafından biçimlendirilecek. En fazla yüz elli yıllık geçmişi olan mimar figürü son yüzyılda ikinci defa mesleğin kaderinin belirleneceği bir kırılma noktasına doğru sürükleniyor. Yaşayarak birlikte göreceğiz.